EPD Nedir? Çevresel Ürün Beyanı, EN 15804 ve PCR
EPD (çevresel ürün beyanı), bir ürünün hammaddesinden üretimine, kullanımından ömür sonuna kadar çevreye etkisini ISO 14025'e göre sayılarla bildiren, bağımsız olarak doğrulanmış ve bir program operatöründe yayımlanmış belgedir; İngilizce açılımı Environmental Product Declaration'dır. Bu kısaltma üç anlamda kullanılır: (1) yapı ve sanayi ürünlerinin çevresel ürün beyanı; (2) elektronikte e-kâğıt ekran, yani elektroforetik ekran; (3) finansta ABD'li bir enerji şirketinin borsa kodu. Bu sayfanın konusu birinci anlamdır: pencere, cam, alüminyum profil ve yalıtım malzemesi üreticilerinin yayımladığı beyan.
"EPD" TDK'nın Güncel Türkçe Sözlük'ünde madde olarak yer almaz. Türkçe karşılıktaki beyan kelimesi sözlükte "bildirme" anlamındadır; çevresel ürün beyanı da tam olarak budur: üreticinin ürünü hakkında ölçülmüş çevre verisini bildirmesi.
EPD nedir, EPD ne demek? Anlamları
| Anlam | Alan | Kaynak |
| Çevresel ürün beyanı: yaşam döngüsü analizine dayanan, doğrulanmış Tip III çevre beyanı | Çevre, yapı malzemesi, sanayi | ISO 14025; yapı ürünlerinde EN 15804 |
| Electronic Paper Display / elektroforetik ekran: yüklü parçacıkların hareketiyle görüntü oluşturan, ışık yaymayan e-kâğıt ekran | Elektronik | E Ink teknik açıklaması |
| Enterprise Products Partners L.P.'nin New York Borsası'ndaki işlem kodu | Finans | Şirketin yatırımcı ilişkileri yayınları |
| "Beyan": bildirme | Genel dil (Türkçe karşılığın ikinci kelimesi) | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
Yapı sektöründe EPD, EPDM (conta ve membranda kullanılan kauçuk) ile karıştırılmamalıdır, iki kısaltmanın ortak bir yanı yoktur.
Çevresel ürün beyanı (EPD) nedir?
ISO çevre etiketlerini üç tipe ayırır. Tip I, bağımsız bir kuruluşun ölçütlere göre verdiği çevre etiketidir (ISO 14024). Tip II, üreticinin kendi beyan ettiği "geri dönüştürülebilir" gibi iddialardır (ISO 14021). Tip III ise EPD'dir (ISO 14025): önceden belirlenmiş göstergelerle, yaşam döngüsü analizinden çıkan sayıların yayımlandığı, yayından önce bağımsız doğrulamadan geçen beyan.
| Özellik | Tip I çevre etiketi | Tip II öz beyan | Tip III (EPD) |
| Standart | ISO 14024 | ISO 14021 | ISO 14025 |
| Ne söyler | Ürün ölçütleri geçti / geçmedi | Tek bir çevre iddiası | Çok göstergeli, sayısal sonuç |
| Doğrulama | Etiket veren kuruluş | Üreticinin kendisi | Bağımsız doğrulayıcı |
Bir EPD'de şunlar bulunur: ürün tanımı ve üretim yeri, beyan birimi (örneğin 1 kg profil, 1 m² cam, 1 adet pencere), hangi yaşam döngüsü aşamalarının hesaba katıldığı, çevresel etki göstergeleri, kaynak kullanımı ve atık verileri, doğrulayıcının adı ve geçerlilik tarihleri. Yapı ürünlerinde geçerlilik genellikle beş yıldır; örneğin Şişecam'ın lamine cam beyanı 1 Ekim 2022 – 30 Eylül 2027 arasında geçerlidir.
EPD ile yaşam döngüsü analizi (LCA) ilişkisi
EPD'nin arkasında bir yaşam döngüsü analizi (LCA, ISO 14040 ve ISO 14044) vardır. LCA, ürünün kullandığı enerji, malzeme ve taşımayı envanter olarak toplar ve bunları etki göstergelerine çevirir. EPD bu analizin sonucunu, ürün grubunun ortak kurallarına göre ve denetlenmiş biçimde yayımlanan özetidir. Kısacası LCA hesaptır, EPD o hesabın doğrulanmış raporudur. Bina ölçeğindeki hesap ise EN 15978'e göre yapılır ve bina içindeki her ürün için EPD verisini girdi olarak kullanır; karbon ayak izi hesaplarının yapı tarafı buradan beslenir.
PCR: ürün kategori kuralı
İki EPD'nin karşılaştırılabilmesi için aynı ürün grubunda aynı kurallarla hazırlanmış olması gerekir. Bu kurallara PCR (Product Category Rules, ürün kategori kuralı) denir. Yapı ürünlerinde temel PCR, EN 15804'tür. Onu tamamlayan ürün grubu kuralları (c-PCR) da standart hâline gelmiştir: pencere ve yaya kapıları için EN 17213, düz cam ürünleri için EN 17074, ısı yalıtım ürünleri için EN 16783. Program operatörleri kendi PCR'lerini de yayımlar; International EPD System'in yapı ürünleri kuralı "PCR 2019:14" adını taşır.
EN 15804 nedir? EN 15804+A1 ve EN 15804+A2
EN 15804, Avrupa'da yapı ürünlerinin EPD'si için ortak çekirdek kuraldır. Standardın ilk baskısı EN 15804:2012'dir; 2013'te gelen A1 değişikliği yıllarca kullanıldı. EN 15804:2012+A2:2019 Temmuz 2019'da onaylandı ve Ekim 2022'den sonra yeni beyanlar A2'ye göre hazırlanmak zorunda kaldı. Yaşam döngüsü, harf ve sayılarla gösterilen modüllere bölünür:
| Aşama | Modül | Kapsam |
| Ürün aşaması ("beşikten kapıya") | A1–A3 | Hammadde temini, üreticiye taşıma, fabrikada üretim |
| Yapım aşaması | A4–A5 | Şantiyeye taşıma, montaj ve inşaat işlemleri |
| Kullanım aşaması | B1–B7 | Kullanım, bakım, onarım, değiştirme, yenileme, işletme enerjisi (B6), işletme suyu (B7) |
| Ömür sonu | C1–C4 | Söküm veya yıkım, atık tesisine taşıma, atık işleme, bertaraf |
| Sistem sınırı dışı | D | Yeniden kullanım, geri kazanım ve geri dönüşümün sağladığı kazanç ve yükler |
A1 ile A2 arasındaki en önemli fark kapsamdır: A2'de, birkaç istisna dışında, her ürün A1–A3'e ek olarak ömür sonunu (C1–C4) ve D modülünü de beyan eder. Bu, geri dönüşümü yüksek alüminyum gibi malzemelerde ömür sonu kazancının görünür hâle gelmesi demektir. A2 ayrıca gösterge sayısını artırdı ve iklim değişikliği göstergesini dörde böldü.
GWP ve diğer göstergeler
EPD'de en çok bakılan gösterge GWP'dir (küresel ısınma potansiyeli), birimi beyan birimi başına kg CO2 eşdeğeridir. EN 15804+A2'de GWP; toplam, fosil, biyojenik ve arazi kullanımı değişikliği (LULUC) olarak dört ayrı satırda verilir. Bunlarla birlikte 13 temel gösterge vardır: ozon tabakası incelmesi, asitlenme, tatlı su, deniz ve kara ötrofikasyonu, fotokimyasal ozon oluşumu, mineral-metal ve fosil kaynak tükenmesi, su kullanımı. Altı ek gösterge (partikül madde, iyonlaştırıcı radyasyon, ekotoksisite, insan sağlığına toksisite için iki gösterge, arazi kullanımı) listeyi 19'a tamamlar.
EPD belgesi nasıl hazırlanır? Program operatörleri ve doğrulama
EPD belgesi dört adımda çıkar: üretim tesisinden bir yıllık veri toplanır; uygun PCR'ye göre LCA yapılır ve beyan taslağı yazılır; program operatörünün kabul ettiği bağımsız bir doğrulayıcı hesabı ve belgeyi denetler; onaylanan beyan operatörün kütüphanesinde yayımlanır. Hazırlık süresini ve maliyetini ürün sayısı, verinin ne kadar hazır olduğu, tedarikçilerden gelen verinin kalitesi ve operatörün kayıt koşulları belirler.
| Program operatörü | Merkez | Not |
| The International EPD System | Stockholm, İsveç | 1998'de İsveç EPD sistemi olarak kuruldu; EPD International AB yürütür |
| IBU (Institut Bauen und Umwelt) | Berlin, Almanya | Yapı ürünü üreticilerinin kurduğu dernek; EN 15804'e göre EPD programı yürütür |
| EPD Türkiye | Türkiye | SÜRATAM'ın yürüttüğü, kendini International EPD System'in Türkiye lisans sahibi olarak tanımlayan kayıt sistemi |
"EPD sertifikası" ifadesi yaygındır ama EPD bir kalite ya da uygunluk sertifikası değildir; ürünün iyi ya da kötü olduğuna hüküm vermez, yalnızca doğrulanmış veriyi yayımlar. Somut bir örnek olarak Şişecam'ın lamine cam EPD'si, EN 15804+A2 ve PCR 2019:14'e göre hazırlanmış, EPD Türkiye üzerinden International EPD System'de yayımlanmıştır; konu olan ürün iki cam arasına PVB folyo konarak üretilen güvenlik camıdır.
Pencere, cam ve alüminyum profilde EPD
Doğramada EPD okurken iki şey birlikte düşünülür. Birincisi üretim yükü (A1–A3): alüminyumun alaşım kütüğünün birincil mi geri dönüştürülmüş mü olduğu, ekstrüzyon ve yüzey işlemi enerjisi, camın ve ara boşluk gazının üretimi. Geri dönüştürülmüş alüminyumun enerji avantajı alüminyum geri dönüşümü sayfasında anlatılıyor. İkincisi işletme etkisi (B6): profile eklenen ısı yalıtım bariyeri ya da üç camlı ısıcam üretimde biraz yük ekler, ama ısı köprüsünü ve ısı kaybını azaltarak binanın ömrü boyunca işletme enerjisini düşürür. Ürün EPD'si çoğu zaman yalnız A1–A3, C ve D'yi verir; B6'daki kazanç bina ölçeğindeki hesapta görünür.
Sistem üreticileri tek tek ürün yerine ürün ailesini kapsayan genel EPD'ler de yayımlar; örneğin Reynaers sürdürülebilirlik sayfasında 67 ürün varyantını kapsayan 19 genel EPD'yi indirmeye sunar. Karşılaştırma yaparken beyan birimine (1 kg profil ile 1 m² pencere aynı şey değildir), PCR'ye ve EN 15804 sürümüne bakılır; A1'e göre hazırlanmış bir beyanla A2'ye göre hazırlanmış bir beyan doğrudan karşılaştırılmaz. Aynı dikkat taş yünü, cam yünü ve XPS gibi yalıtım malzemelerinin EPD'leri için de geçerlidir.
Türkiye'de Bina Yaşam Döngüsü Analizi Belgesi ve EPD
Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği'nde 16 Mayıs 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle, 1 Ocak 2027'den itibaren yapı ruhsatı alacak, 10.000 m² ve üzerindeki yeni binalarda Bina Yaşam Döngüsü Analizi Belgesi, Enerji Kimlik Belgesi ile birlikte yapı kullanma izin belgesi aşamasında ilgili idareye sunulacak. Hesap BEP-TR üzerinden yapılıyor. Ayrıntılar Yaşam Döngüsü Analizi Belgesi haberimizde.
Bu düzenleme üreticilere doğrudan "EPD yayımla" demez; ama bina hesabının malzeme verisine ihtiyacı vardır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 2026'da TOBB aracılığıyla üreticilerden ürünlerin beyan birimi başına GWP değerini isteyerek bir Yerel Çevresel Ürün Beyanı (EPD) Veri Kütüphanesi için veri toplamaya başladı. Kapsamda yapı malzemeleri ile mekanik, elektrik ve aydınlatma ürünleri var. Doğrulanmış bir EPD, bu veriyi sağlamanın en düzenli yoludur.
AB Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (2024/3110) ve çevresel beyan
AB'nin yeni Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (CPR, 2024/3110), üreticinin düzenlediği performans ve uygunluk beyanına çevresel göstergeleri ekledi. Yönetmeliğin 15. maddesine göre beyan, Ek II'deki göstergeleri kademeli olarak kapsamalıdır: iklim değişikliği etkileri (toplam, fosil, biyojenik, arazi kullanımı) 8 Ocak 2026'dan, ozon tabakası incelmesinden su kullanımına kadar olan göstergeler 9 Ocak 2030'dan, kalan altı gösterge 9 Ocak 2032'den itibaren. Ek II'deki 19 gösterge, EN 15804+A2'nin 13 temel ve 6 ek göstergesiyle aynı listedir. Hesap, Avrupa Komisyonunun ücretsiz yayımladığı yazılımla yapılır; yani CPR bir EPD istemez, EPD'nin ölçtüğü göstergeleri ister. Beyan, ürün ailesi için yeni yönetmeliğe göre uyumlaştırılmış teknik şartname devreye girdikçe düzenlenir; Ek VII'deki 36 ürün ailesi arasında kapı ve pencereler (2), giydirme cephe (9) ve düz cam (30) vardır. Çerçeve AB Yapı Malzemeleri Yönetmeliği haberimizde; resmî metin Avrupa Komisyonunun CPR sayfasından izlenebilir.
EPD ile CBAM arasındaki fark
AB'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) da ürünün karbonunu ölçer, ama amacı ve yöntemi farklıdır. EPD'de hesap ürün kategori kuralına göre yapılır, CBAM'da ise AB'nin kendi hesaplama ve izleme kuralları geçerlidir; biri ötekinin yerine kullanılamaz.
| Ölçüt | EPD | CBAM |
| Amaç | Ürünün çevresel etkisini yayımlamak | AB'ye ithal edilen malın gömülü emisyonunu fiyatlamak |
| Kapsam | Her tür ürün | Alüminyum, demir-çelik, çimento, gübre, elektrik, hidrojen |
| Gösterge | GWP dahil 19 gösterge, beyan birimi başına | Ton ürün başına ton CO2 eşdeğeri |
| Kural | ISO 14025, EN 15804, PCR | AB CBAM mevzuatı ve uygulama kuralları |
| Zorunluluk | Gönüllü; düzenlemeler veri kaynağı olarak kullanır | İthalatçı için zorunlu |
Aynı tesis verisi iki hesapta da işe yarar, ama sistem sınırları ve hesap kuralları farklı olduğu için EPD'deki A1–A3 GWP değeri CBAM beyanına doğrudan aktarılmaz. Alüminyum ihracatçısı açısından takvim CBAM kesin dönemi haberimizde.
EPD kısaltmasının öteki anlamları
Elektroforetik ekran (e-kâğıt)
Elektronikte EPD, Electronic Paper Display ya da elektroforetik ekran demektir: elektrik yüklü siyah ve beyaz parçacıklar sıvı içinde hareket ederek görüntü oluşturur. Ekran ışık yaymaz, çevre ışığını yansıtır ve yalnız görüntü değişirken enerji harcar; e-kitap okuyucularının ekranları bu türdendir.
Borsa kodu
Finans sitelerinde "EPD", ABD'de boru hattı ve enerji altyapısı işleten Enterprise Products Partners L.P.'nin New York Borsası kodudur; yapı ile ilgisi yoktur.
Sık sorulan sorular
EPD ne demek, Türkçesi nedir?
EPD, Environmental Product Declaration'ın kısaltmasıdır; Türkçesi çevresel ürün beyanıdır. Bir ürünün yaşam döngüsü boyunca çevreye etkisini doğrulanmış sayılarla bildiren belgedir.
EPD belgesi zorunlu mu?
EPD, ISO 14025 çerçevesinde gönüllü hazırlanan bir beyandır. Zorunluluk EPD'den değil, onun verisini kullanan düzenlemelerden gelir: Türkiye'de 2027'den itibaren büyük binalar için yaşam döngüsü analizi, AB'de CPR'nin çevresel göstergeleri. Yeşil bina sertifikaları da EPD'li ürünlere puan verir.
EPD kaç yıl geçerlidir?
Yapı ürünlerinde genellikle beş yıl; geçerlilik tarihleri beyanın ilk sayfasında yazar. Üretim süreci ya da sonuçlar önemli ölçüde değişirse beyan süresinden önce güncellenir.
EPD'si olan ürün daha çevreci midir?
Tek başına hayır. EPD sonucu yayımlar ama bir eşik koymaz; yüksek GWP'li bir ürünün de EPD'si olabilir. Değerlendirme, aynı PCR ve beyan birimindeki ürünlerin sayıları karşılaştırılarak yapılır.
EN 15804+A1 ile A2 arasındaki fark nedir?
A2, ömür sonu (C1–C4) ve D modülünü çoğu ürün için zorunlu yaptı, iklim değişikliği göstergesini dörde ayırdı ve gösterge listesini genişletti. Ekim 2022'den sonra yeni beyanlar A2'ye göre hazırlanır.