PVB Nedir? Lamine Cam Ara Folyosu, Kalınlıkları, Akustik PVB ve SGP Farkı
PVB (polivinil butiral), lamine camda iki ya da daha fazla cam levhayı birbirine bağlayan, ısı ve basınç altında şeffaflaşan termoplastik ara folyodur; cam kırıldığında parçaları üzerinde tutan katman odur. Bu kısaltma üç anlamda kullanılır: kimyada ve malzemede bir polimer reçinesinin adı, cam ve yapı alanında lamine cam ara folyosu, tıpta ise paravertebral blok adlı anestezi yöntemi. Bu sayfa ikinci anlamı, yani pencere, korkuluk ve cephe camında kullanılan ara katmanı derinlemesine anlatır.
"PVB" bir kısaltma olduğu için TDK Güncel Türkçe Sözlük'te madde başı değildir. Tanım bu yüzden kimya ve üretici kaynaklarına dayanır. PVB sık sık PVC ile karıştırılır: PVC polivinil klorürdür ve pencere profilinde kullanılır; PVB ise camın içindeki şeffaf filmdir, ikisi farklı polimerlerdir.
PVB kelimesinin anlamları
| Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|
| Polivinil butiral: polivinil alkolün bütiraldehitle tepkimesinden elde edilen reçine; seramik bağlayıcı, mürekkep, boya ve astarda da kullanılır | Kimya, malzeme | Polyvinyl butyral (Wikipedia) |
| Lamine cam ara folyosu (PVB folyo, PVB ara katman): cam levhaları birleştiren film | Cam, yapı, otomotiv | Laminated glass (Wikipedia), üretici teknik sayfaları |
| Paravertebral blok: omurga yanındaki boşluğa lokal anestezik verilerek yapılan ağrı kesme yöntemi | Tıp | Paravertebral block (Wikipedia) |
| Sözlük maddesi yok | Genel Türkçe | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
PVB nedir, ne demek?
Polivinil butiral, polivinil alkolün bütiraldehitle tepkimeye sokulmasıyla üretilen bir polimerdir. 1927'de Kanadalı kimyacılar Howard W. Matheson ve Frederick W. Skirrow tarafından bulunmuş, PVB'li lamine cam 1936'da patentlenmiş ve 1930'ların sonundan bu yana lamine camın baskın ara katmanı olmuştur. En büyük kullanım alanı otomobil ön camlarıdır; mimari cam ve bazı güneş panelleri de onu izler.
Rulo hâlinde gelen PVB film, camların arasına serildiğinde bulanık görünür. Isı ve basınç altında camla bağ kurunca optik olarak şeffaflaşır. Film tok ve sünek bir malzemedir: çarpma enerjisini yayar, camda başlayan çatlağın bir levhadan ötekine geçmesini zorlaştırır ve kırılan parçaları yüzeyine yapışık tutar. PVB bir termoplastiktir; ısıyla yumuşar, bu da hem laminasyonu mümkün kılar hem de yüksek sıcaklıkta sertliğinin düştüğü anlamına gelir.
PVB folyo kalınlıkları ve lamine cam gösterimi
Mimari lamine camda temel film kalınlığı 0,38 mm'dir. Daha kalın ara katman bu filmin katlarıyla elde edilir: 0,76 mm, 1,14 mm ve 1,52 mm yaygın kalınlıklardır. Kurşuna dayanıklı camlar gibi özel yapılarda ara katman toplamı birkaç milimetreye çıkabilir.
Lamine cam bu mantıkla kısaltılır. 44.2 iki adet 4 mm cam ile 2 kat 0,38 mm, yani toplam 0,76 mm PVB demektir; toplam kalınlık 8,76 mm olur. 33.1 iki 3 mm cam ve tek kat 0,38 mm film, 66.4 iki 6 mm cam ve 1,52 mm filmdir. Noktadan sonraki sayı film sayısını verir, film kalınlığını değil.
| Gösterim | Cam | PVB toplamı | Toplam kalınlık |
|---|---|---|---|
| 33.1 | 3 mm + 3 mm | 0,38 mm | 6,38 mm |
| 44.2 | 4 mm + 4 mm | 0,76 mm | 8,76 mm |
| 55.2 | 5 mm + 5 mm | 0,76 mm | 10,76 mm |
| 66.4 | 6 mm + 6 mm | 1,52 mm | 13,52 mm |
Hangi kalınlığın gerektiği cam ölçüsüne, yüke ve istenen güvenlik sınıfına bağlıdır; ara katmanı kalınlaştırmak darbe ve zorlama direncini artırır, taşıma kapasitesi ise asıl olarak cam kalınlığından gelir.
Lamine cam nasıl üretilir? Otoklav süreci
PVB nem çeker ve camla bağı neme duyarlıdır; bu yüzden serim işlemi nemi ve tozu kontrol edilen temiz odada yapılır. Adımlar kabaca şöyledir (genel akış için bkz. cam nasıl üretilir):
- Yıkama ve serim: Camlar yıkanır, kurutulur; aralarına ölçüsünde kesilmiş PVB film yerleştirilir.
- Ön presleme: Paket ısıtılıp merdanelerden geçirilir ya da vakum torbasına alınır; aradaki hava dışarı atılır ve ilk bağ kurulur.
- Otoklav: Paket basınçlı bir fırında, patent ve üretici literatüründe verilen tipik değerlerle 135-150 °C ve 10 barın üzerinde basınçta bekletilir. Film burada tamamen şeffaflaşır ve cama kalıcı olarak yapışır.
Otoklavsız laminasyon da vardır: bazı PVB türleri vakum torbalı fırınlarda işlenebilir. Kuraray'ın teknik notu bu yöntemde filmin önceden kurutulmasını ve laminatın vakum altında yaklaşık 135 °C'de en az bir saat tutulmasını öneriyor; nemli film kenarda kabarcık yapabiliyor.
Kırıldığında ne olur? PVB'nin güvenlik davranışı
PVB'nin asıl işi camı güçlendirmek değil, cam kırıldıktan sonra olanı yönetmektir. Lamine cam kırıldığında çatlak ağ gibi yayılır ama parçalar filme yapışık kalır; panel çoğunlukla yerinde durur ve boşluk açılmaz. Temperli cam ile lamine cam arasındaki fark tam olarak budur: temperli cam küçük künt tanelere ayrılıp dökülür, lamine cam yerinde kalır.
Bu davranış iki Avrupa standardıyla ölçülür:
- EN ISO 12543: Yapıda kullanılan lamine cam ve lamine güvenlik camı serisi. Bölüm 1 terimleri, bölüm 2 lamine güvenlik camının performans şartlarını, bölüm 3 lamine camı, bölüm 4 sıcaklık, nem ve ışınıma karşı dayanıklılık deneylerini, bölüm 5 ölçü ve kenar işlemeyi, bölüm 6 görünüşü kapsar.
- EN 12600 (sarkaç darbe deneyi): 50 kg'lık çift lastikli bir sarkaç cama 190, 450 ve 1200 mm yükseklikten bırakılır. Sınıf rakamı dayandığı yüksekliği (3 = 190 mm, 2 = 450 mm, 1 = 1200 mm), harf kırılma biçimini gösterir: A tavlı camın keskin parçalı kırılması, B lamine camın parçaları bir arada tutan kırılması, C temperli camın küçük tanelere ayrılmasıdır. Örneğin 1B1, en yüksek düşüşe dayanan ve B biçiminde kırılan camdır.
Hırsıza karşı cam için ayrı bir standart, EN 356 kullanılır: P1A-P5A sınıfları bilye düşürme, P6B-P8B sınıfları balta darbesiyle belirlenir; bu sınıflar genellikle kalın ara katmanlı, çok katlı lamine camla sağlanır. Pencere ve kapının bütünü ise EN 1627 ile sınıflanır; ayrıntı hırsıza direnç sınıflandırması sayfasında.
Akustik PVB (PVB acustico)
Standart PVB de camın titreşimini bir miktar sönümler; akustik PVB bu iş için geliştirilmiş, ortasında daha yumuşak bir çekirdek bulunan çok katmanlı filmdir. İtalyanca kaynaklarda "PVB acustico", üretici kataloglarında "sound control" ya da "acoustic" adıyla geçer. Eastman'ın Saflex Acoustic sayfasına göre üç katmanlı yapı insan kulağının hassas olduğu 1000-4000 Hz bandını hedefler ve bu bantta lamine olmayan cama göre geçen sesi 10 dB'e kadar azaltabilir. Kuraray, akustik PVB'nin ses yalıtımında 3 dB'e varan iyileşme sağladığını belirtiyor.
Akustik PVB tek başına sonucu belirlemez. Asimetrik cam kalınlığı, ara boşluk ve doğramanın sızdırmazlığı en az o kadar etkilidir; bu dengeyi pencere ses yalıtımı sayfası ayrıntılı anlatır. Sesi kesmek ile sönümlemek arasındaki fark için bkz. ses yalıtımı ile ses sönümleme farkı.
Renkli, buzlu ve UV kesici PVB
UV: Ara katman morötesi ışınımı büyük ölçüde tutar. Eastman'ın beyanına göre standart Saflex PVB 380 nm'ye kadar UV'nin %99'unu, UV sınıfı film ise 400 nm'ye kadar %99'unu keser. Üretici bu ikinci türü müze, vitrin ve kütüphane camı için önerir. PVB'nin görünür ışığı ve güneş ısısını kısmak gibi bir görevi yoktur; o iş low-e ve güneş kontrol kaplamalarının işidir.
Renkli: Renkli filmler üst üste konarak cama renk verir; üretici en fazla dört kat önerir. Otomobil ön camının üstündeki renkli şerit de PVB'nin içindedir. Renkli cam seçenekleri için bkz. füme, reflekte ve renkli cam.
Buzlu ve yarı saydam: Beyaz ya da yarı saydam ara katman, camı buzlu gösterirken lamine güvenliğini korur. Aynı görünüm cam yüzeyi aşındırılarak da elde edilir; farkları cam kumlama ve buzlu cam filmi ile satina cam sayfalarında.
PVB, EVA ve SGP (iyonoplast) karşılaştırması
| Özellik | PVB | EVA | SGP / iyonoplast |
|---|---|---|---|
| Malzeme | Polivinil butiral, termoplastik | Etilen vinil asetat; çapraz bağlanan türleri var | İyonomer; ticari adı SentryGlas |
| Üretim | Temiz oda; çoğunlukla otoklav | Konveksiyon ya da kızılötesi fırında işlenebilir | Üreticinin laminasyon talimatıyla |
| Rijitlik ve yırtılma | Esnek; sıcakta yumuşar | Esnek | Üreticiye göre geleneksel ara katmandan 5 kat güçlü, 100 kata kadar rijit |
| Nem ve açık kenar | Neme duyarlı; açık kenarda delaminasyon riski | Açık kenarda PVB'den dirençli | Neme ve sararmaya karşı daha az hassas |
| Tipik kullanım | Pencere, cephe, ön cam, akustik cam | Dekoratif lamine, iç mekân, küçük üretim | Çerçevesiz korkuluk, baş üstü cam, cam döşeme, kasırga camı |
Kenar delaminasyonu: PVB cama, yüzeyindeki hidroksil grupları ile camın silanol grupları arasındaki hidrojen bağlarıyla yapışır. Film nem çektiğinde bu bağ zayıflar; kenar uzun süre ıslak kalırsa önce bulanıklık ve kabarcık, sonra ayrılma görülür. Yalıtım camı ünitesinde ve contalı doğramada kenar korunduğu için sorun seyrektir. Risk, kenarı açıkta kalan korkuluk, saçak ve cam çatılarda ve cam yuvası drenajı tıkalı pencerelerde büyür; burada biriken yağmur ya da yoğuşma suyu laminat kenarında bekler. Cam yuvasındaki EPDM contaların sağlam, drenaj deliklerinin açık olması bu yüzden önemlidir. Kenar işçiliği için bkz. rodajlı cam.
Korkulukta ve baş üstü camda neden SGP tercih edilir?
Standart PVB kırılma sonrasında parçaları tutar ama yumuşak kaldığı için iki cam da kırılırsa panel sarkabilir. İyonoplast ara katman çok daha rijit olduğundan kırık panel daha uzun süre yerinde ve dik durur; açık kenarda neme de daha dayanıklıdır. Kuraray SentryGlas için cephe, baş üstü cam, korkuluk, kapı ve bölmeyi ana kullanım alanı olarak sayar. Aynı ihtiyaç için yapısal PVB türleri de üretilir; Eastman bunları merdiven, balkon, saçak, eğimli ve baş üstü cam ile açık kenarlı laminat için önerir. Yani seçim "PVB mi SGP mi" değil, "standart ara katman mı yapısal ara katman mı" sorusudur ve cam kalınlığıyla birlikte statik hesapla verilir.
İlgili yönetmeliğe göre korkuluk malzemesinin kırıldığında dağılmaması gerekir; bu şartın cam seçimine etkisi cam korkuluk: lamine mi, temperli mi? sayfasında anlatılıyor. Aynı mantık kış bahçesi çatısında ve çatı penceresinde iç camın lamine olmasını gerektirir.
PVB ve yapı: pencere, cephe ve cam balkonda yeri
Konutta PVB'li lamine cam en sık ısıcam ünitesinin bir levhası olarak karşımıza çıkar: dış ya da iç cam lamine yapılarak güvenlik, akustik ve UV koruması eklenir. PVB'nin ısı yalıtımına katkısı çok küçüktür; 0,76 mm'lik bir film, yalıtım camı ünitesinin toplam ısıl direnci yanında ihmal edilecek kadar incedir. U değerini kaplama, gaz dolgusu ve ara boşluk belirler. Yerden tavana pencerelerde, giydirme cephede ve deprem sırasında cam düşmesi riskinin olduğu yüksek katlarda lamine cam tercih edilir. Cam balkon sistemlerinde çoğunlukla temperli cam kullanılır; lamine seçenek sistem tipine göre değişir. Diğer cam türleri için ürünler sayfasına bakılabilir.
PVB'nin öteki anlamları
Kimyada PVB reçinesi
Aynı polimer toz ya da granül olarak da satılır ve film dışında teknik seramiklerde geçici bağlayıcı, mürekkep, boya ve astar bileşeni olarak kullanılır. Metale, seramiğe ve inorganik yüzeylere iyi tutunması bu kullanımların sebebidir.
Tıpta PVB: paravertebral blok
Tıp metinlerinde PVB, paravertebral blok demektir: omurganın yanındaki dar boşluğa lokal anestezik verilerek göğüs ve karın cerrahisinde ağrının kesilmesi. Yapı ve camla ilgisi yoktur.
Sık sorulan sorular
PVB folyo camı kırılmaz yapar mı?
Hayır. PVB camın kırılmasını engellemez, kırıldıktan sonra parçaları tutar ve panelin yerinde kalmasını sağlar. Darbe dayanımını asıl artıran cam kalınlığı ve temperlemedir.
0,38 ile 0,76 mm PVB arasında ne fark vardır?
0,76 mm, iki kat 0,38 mm filmdir. Kalın ara katman kırık panelin delinmesini zorlaştırır; bu yüzden korkuluk, baş üstü cam ve hırsıza dirençli camda daha kalın film seçilir. Gerekli kalınlık cam ölçüsü ve yüke göre hesaplanır.
PVB zamanla sararır mı, bozulur mu?
Kenarı kuru kalan, çerçeve içindeki PVB uzun ömürlüdür. Sorunların çoğu kenardan giren nemle başlar: kenarda bulanıklık, kabarcık ve ayrılma. Açık kenarlı uygulamada neme dayanıklı ara katman seçilmesinin sebebi budur.
Lamine camın PVB'li olduğu nasıl anlaşılır?
Cam kenarından bakıldığında iki cam arasında ince bir film çizgisi görülür. Türü ve kalınlığı ise camın üzerindeki damgadan ya da üreticinin belgesinden öğrenilir; gözle akustik ya da yapısal film ayırt edilemez.