Taş Yünü Nedir? Yoğunluk, Yangın Sınıfı ve Kullanım Yerleri

Taş yünü, bazalt gibi volkanik kayaçların çok yüksek sıcaklıkta eritilip ince lifler hâlinde çekilmesiyle üretilen, yanmayan, ısı ve ses yalıtımında kullanılan mineral bir yalıtım malzemesidir. Bu kelime iki anlamda kullanılır: (1) yapıda ısı, ses ve yangın yalıtımı sağlayan lifli malzeme (TDK'nın verdiği anlam), (2) topraksız tarımda bitki köklerinin tutunduğu yetiştirme ortamı. Yapıda en sık mantolama levhası, çatı ve bölme duvar şiltesi, tesisat borusu kabuğu ve yangın bariyeri olarak karşımıza çıkar.

Taş yünü, cam yünüyle birlikte "mineral yün" ailesine girer. Piyasada "taşyünü" diye bitişik de yazılır; aramalarda iki yazım aynı sayılır. Levhalar arasında seçim yapıyorsanız ayrıntılı karşılaştırma mantolama levhası seçimi sayfasındadır.

Taş yünü ne demek? Anlamları

Anlam	Alan	Kaynak
Volkanik kayaçlardan elde edilen minerallerin çok yüksek sıcaklıklarda eritilip elyaf hâline getirilmesiyle üretilen, uygulandığı yapılarda ısı ve ses yalıtımı sağlayan malzeme	Yapı, yalıtım (isim)	TDK Güncel Türkçe Sözlük
Seralarda topraksız (hidroponik) tarımda kullanılan, köklere su ve hava sağlayan taş yünü küp ve blokları	Tarım, bahçecilik	Grodan, taş yünü yetiştirme ortamı
Mineral yün: taş yünü ile cam yününü birlikte anan üst kavram	Malzeme, standart dili	TS EN 13162 (fabrikada üretilmiş mineral yün ürünler)

TDK'da madde tek anlamlıdır ve yapı malzemesini tarif eder. Tarımdaki kullanım aynı malzemenin başka bir ürün biçimidir; kelimenin anlamı değişmez, kullanım yeri değişir.

Taş yünü neden (neyden) yapılır, nasıl üretilir?

Ana hammadde bazalttır; üreticiler buna diyabaz, dolomit gibi kayaçları ve çelik sanayisinin yan ürünü olan cürufu da ekleyebilir. Üretim dört adımda ilerler:

Ergitme: Kayaç ocakta eritilir. Türkiye'de bir üreticinin teknik föyünde sıcaklık 1350-1400 °C, ROCKWOOL Group'un yetiştirme ortamı üreticisi Grodan'ın açıklamasında yaklaşık 1500 °C olarak verilir.
Lif çekme: Erimiş taş, yüksek hızla dönen çarklara dökülür ve pamuk şekeri yapımına benzer biçimde ince liflere savrulur.
Bağlayıcı ve katkı: Liflere reçine esaslı bir bağlayıcı ile toz bağlayan ve suyu iten mineral yağ püskürtülür. Bu su itici (hidrofobik) katkı, malzemenin yağmur damlasını emmemesini sağlar.
Kürleme ve kesim: Lif keçesi fırında sertleşir; yoğunluğa göre şilte, levha ya da boru kabuğu olarak kesilir, gerekirse folyo veya cam tülüyle kaplanır.

Isıyı durduran taşın kendisi değildir; lifler arasında hareketsiz kalan havadır. Bu ilke iletken ve yalıtkan maddeler sayfasında anlatılıyor.

Yoğunluk, kalınlık ve ürün biçimleri

"150 yoğunluk taş yünü" ifadesindeki sayı, bir metreküpünün kilogram cinsinden ağırlığıdır: 150 kg/m³. Yoğunluk arttıkça malzeme sertleşir, basma ve çekme dayanımı yükselir. Aynı iş için kullanılan beyaz strafor (EPS) 16 kg/m³ civarında olduğundan, mantolama tipi taş yünü levha dokuz kat kadar ağırdır; dübel sayısı ve yapıştırma bu yüzden farklı planlanır.

Biçim	Özellik	Tipik kullanım
Şilte (rulo)	Düşük yoğunluklu, esnek, rulo hâlinde	Çatı arası, ahşap ve çelik çatı, asma tavan üstü
Levha	Orta-yüksek yoğunluklu, sert	Mantolama, havalandırmalı cephe, bölme duvar, düz çatı
Lamel levha	Lifleri yüzeye dik dizilmiş şeritler	Eğri yüzeyler, yüksek yüzeye dik çekme dayanımı istenen yerler
Folyolu şilte/levha	Bir yüzü alüminyum folyo ya da cam tülü kaplı	Çatı, havalandırma kanalı, sıcak yüzeyler
Prefabrik boru (kabuk)	Boru çapına göre kalıplanmış yarım silindir	Sıcak su, buhar ve ısıtma tesisatı
Dökme lif	Torba içinde gevşek lif	Boşluk doldurma, üfleme

Folyolu taş yünü ve alüminyum folyolu taş yününde folyo aynı zamanda buhar kesici gibi davranır; bu yüzden çatı ve duvar kesitinde çoğunlukla sıcak (iç) tarafa bakacak şekilde konur. Kaplamanın yangın sınıfı ve buhar geçirgenliği çıplak liften farklı olabilir; etikette yazan sınıfa bakılır. Taş yünü boru izolasyonu ise mekanik tesisat hatlarında ısı kaybını ve yüzey sıcaklığını düşürmek için kullanılır.

Kalınlık, hedeflenen ısıl direnç hesabıyla seçilir. Isıl direnç kalınlığın lambdaya bölünmesidir: λ = 0,035 W/mK olan 5 cm levhanın direnci 0,05 / 0,035 ≈ 1,43 m²K/W, 10 cm'lik levhanınki ≈ 2,86 m²K/W olur. Duvarın toplam hesabı mantolama kaç cm olmalı sayfasında.

Taş yünü yalıtım değerleri: lambda ve su buharı

Taş yünü ürünler Avrupa'da ve Türkiye'de TS EN 13162 standardına göre beyan edilir. Bir üreticinin teknik föyünde 10 °C'deki ısı iletkenlik beyan değeri 0,035 ≤ λ ≤ 0,040 W/mK, su buharı difüzyon direnç faktörü μ = 1 olarak verilir (İzocam taşyünü teknik föyü). Lambdanın anlamı lambda sayfasındadır; değer küçüldükçe yalıtım iyileşir. Taş yünü bu açıdan beyaz EPS'e yakındır, grafitli EPS'in gerisinde kalır.

μ = 1, su buharının malzemeden neredeyse durgun havadan geçer gibi geçtiği anlamına gelir. Duvar kesitinde nemin dışarı çıkabilmesi yoğuşma riskini azaltır; eski, nemli ya da buhara açık malzemeyle örülmüş duvarlarda taş yünü bu yüzden tercih edilir. Buhara açık olması su emmesi demek değildir: su itici katkılı lif yağmur damlasını emmez, ama uzun süre ıslak kalırsa yalıtım değeri düşer. Bu yüzden şantiyede yağmurdan korunur.

Taş yünü yanar mı?

Yanmaz. Kaplamasız taş yünü, yapı malzemelerinin yangına tepkisini sınıflandıran TS EN 13501-1'e göre en üst sınıf olan A1'dedir, yani "hiç yanmaz" malzemedir; erime sıcaklığı 1000 °C'nin üzerindedir (İzocam teknik föyü). Sınıfların ne anlattığı yapı malzemelerinde yangın sınıfları sayfasında açıklanıyor. Folyo veya başka bir kaplama eklenince sınıf değişebilir.

Yanmaması taş yününü cephede yangın bariyeri malzemesi yapar. EPS ile mantolanan binalarda pencere çevreleri ve zemin kotu üzerindeki ilk bant gibi yerlerde yanıcı levhanın yerine taş yünü şeritler konur; hangi binada ve hangi aralıkla gerektiği ilgili yönetmeliğe göre belirlenir. Havalandırmalı dış cephe kaplamalarında ve yangın dayanımlı bölme duvarlarda da aynı nedenle kullanılır.

Taş yünü ses yalıtımı: alçıpan, asma tavan ve tavan

Lifli ve gözenekli yapı, sesi soğuran bir yapıdır: ses dalgası liflerin arasındaki havayı titreştirirken enerjisini ısıya çevirir. Taş yünü tek başına kalın bir duvar kadar ses kesmez; asıl katkısı, iki kabuklu yapıların arasındaki boşlukta yankılanmayı sönümlemektir. Bu ayrım ses yalıtımı ile ses sönümleme farkı sayfasında anlatılıyor.

Alçıpan bölme duvar: Profillerin arasına konan taş yünü şilte, aynı duvarın boş hâline göre belirgin daha iyi ses yalıtımı verir; katman yapısı alçıpan bölme duvar sayfasında.
Asma tavan: Taş yünü iki biçimde kullanılır: yüzü boyalı cam tülüyle kaplanmış akustik tavan plakaları ya da plakaların üstüne serilen şilte. Hangisinin neyi çözdüğü asma tavan çeşitleri ve ses yalıtımı sayfasında.
Tavan ve döşeme: Kat arası döşemelerde yüzen şap altında adım sesini azaltmak için yüksek yoğunluklu levha kullanılır.

Odaya giren gürültünün çoğu pencereden geliyorsa duvardaki taş yünü sorunu çözmez; o durumda pencere ses yalıtımı ve cam seçimi belirleyicidir. Öteki malzemeler ses yalıtım malzemeleri sayfasında karşılaştırılıyor.

Taşyünü mantolama ve dış cephe

Taş yünü mantolamada levha duvara yapıştırılır, dübellenir, üzerine file gömülü sıva ve son kat kaplama uygulanır; sistem EPS mantolamaya benzer ama levha ağır olduğu için dübel planı ve yapıştırma alanı üreticinin sistem onayına göre yapılır. Etikette görülen TR değeri (TR7,5, TR10, TR15 gibi) levhanın yüzeye dik çekme dayanımını kPa cinsinden verir; sıva taşıyan levhada bu değer önemlidir. Kolon, kiriş ve döşeme alınlarını kesintisiz sarmak ısı köprüsü oluşmasını engeller. Uygulamada sık görülen kusurlar mantolamada yapılan hatalar sayfasında toplanmıştır.

Havalandırmalı cephede ise taş yünü levha duvara mekanik olarak tutturulur, önüne hava boşluğu ve kaplama gelir. Sistemlerin karşılaştırması cephe yalıtım yöntemleri sayfasında.

Çatıda ve sandviç panelde taş yünü

Eğimli çatıda şilte, mertekler arasına ya da tavan döşemesinin üstüne serilir; düz çatıda basmaya dayanıklı levha kullanılır. Çatıda ısı yalıtımı ile su yalıtımının ayrı katmanlar olduğu çatı izolasyonu nasıl yapılır sayfasında anlatılıyor. Taş yünü dolgulu sandviç panel, poliüretan dolgulu panele göre daha ağırdır ve aynı yalıtım için daha kalın olur; ama yangın dayanımı istenen sanayi yapılarında ve yangın duvarlarında bu yüzden seçilir.

Taş yünü ile cam yünü ve EPS farkı

Özellik	Taş yünü	Cam yünü	EPS (strafor)
Hammadde	Bazalt ve benzeri kayaç	Kum ve geri dönüştürülmüş cam	Polistiren (petrol türevi)
Yangına tepki (kaplamasız)	A1	A1 ya da A2	E (yanıcı)
Yüksek sıcaklıkta biçim koruma	1000 °C üzeri	Taş yününden düşük	Yaklaşık 100 °C'de yumuşar
Buhar geçirgenliği	Çok yüksek (μ ≈ 1)	Çok yüksek	Orta
Ağırlık	Ağır	Hafif, sıkıştırılabilir	Çok hafif
Öne çıktığı yer	Yangın bariyeri, cephe, sıcak tesisat	Çatı arası, bölme duvar	Standart konut mantolaması

Cam yünü ile taş yünü ısıl performansta birbirine yakındır; fark yüksek sıcaklıktaki davranışta, yoğunlukta ve dayanımdadır. EPS ile fark ise temeldir: organik ve yanıcı bir köpük ile yanmaz mineral lif. Levha kararının yangın, nem ve bütçe açısından nasıl verildiği mantolama levhası seçimi sayfasında; poliüretan için poliüretan sprey yalıtım sayfasına bakılabilir.

Taş yünü zararlı mı, kanserojen mi?

Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 2001'deki değerlendirmesinde yalıtım amaçlı cam yünü, taş yünü ve cüruf yününü Grup 3'e, yani "insanda kanserojen olduğu sınıflandırılamayan" gruba almıştır; 1987'deki değerlendirmede bu lifler Grup 2B'deydi (IARC Monografi 81). Seramik lifler gibi yüksek sıcaklık lifleri ise 2B'de kalmıştır; bunlar yapı yalıtımında kullanılan taş yünüyle aynı malzeme değildir.

Avrupa'da vücutta çözünebilen (biyoçözünür) lif bileşimini doğrulayan EUCEB belgeli mineral yün ürünler kanserojen olarak sınıflandırılmaz. Uygulama sırasındaki kaşıntı ise kimyasal değil mekaniktir: kalın liflerin deriye batmasından kaynaklanır ve geçicidir. Kesim ve serme sırasında eldiven, uzun kollu giysi, gözlük ve toz maskesi kullanılması, ortamın havalandırılması üreticilerin güvenli kullanım belgelerinde önerilir.

Taş yünü fiyatını ne belirler?

"Taş yünü fiyatları", "taşyünü m2 fiyatı" ve "5 cm 150 yoğunluk" gibi aramalarda cevabı değiştiren değişkenler şunlardır: yoğunluk (kg/m³), kalınlık, biçim (şilte, levha, lamel, boru), kaplama (çıplak, cam tülü, alüminyum folyo), TR sınıfı ve lambda grubu (035 ya da 040), sipariş miktarı ve taşıma mesafesi. Yoğunluk ve kalınlık arttıkça birim alandaki malzeme miktarı arttığı için fiyat da yükselir. Aramalarda üretici adlarıyla (İzocam, Knauf, Ravatherm, Dalmaçyalı, Bonus, Akdağ) sık karşılaşılır; ürünleri karşılaştırırken marka yerine etiketteki beyan değerlerine (λ, yoğunluk, TR, yangın sınıfı) bakmak daha doğru sonuç verir. Mantolamada levha, toplam maliyetin yalnız bir kalemidir; işçilik, iskele ve sıva sistemi için mantolama fiyatını ne belirler sayfasına bakılabilir.

Topraksız tarımda taş yünü

Kelimenin ikinci kullanımı seracılıktadır. Yalıtım liflerine benzer biçimde üretilen taş yünü, fide küpleri ve yetiştirme blokları hâlinde topraksız (hidroponik) tarımda bitki köklerinin tutunduğu ortam olarak kullanılır. Üreticinin açıklamasına göre bu ortam pH bakımından nötrdür, gözenekleri kök bölgesinde su ile havayı birlikte tutar; domates, salatalık, biber gibi sera ürünlerinde yaygındır. Sera yapısı için sera yapımı: cam mı, polikarbon mu sayfasına bakılabilir.

Sık sorulan sorular

Taş yünü ile kaya yünü aynı şey mi?
Evet. İngilizcedeki rock wool ve stone wool karşılığı olarak "kaya yünü" de denir. "Rockwool" ise bu malzemeyi üreten Danimarkalı bir şirketin marka adıdır; şirket taş yünü üretimine 1937'de başlamıştır.

Taş yünü su emer mi?
Su itici katkı sayesinde yağmur damlasını emmez ve kılcal olarak su çekmez; buhar ise rahatça geçer. Uzun süre suya maruz kalan ya da ıslak kapatılan taş yününün yalıtım değeri düşer; bu yüzden uygulamada kuru tutulur.

Taş yünü küflenir mi?
Taş yünü inorganik bir malzemedir; çürümez ve küf için besin oluşturmaz. Yüzeyinde toz ve nem birikirse o kir tabakasında küf görülebilir; bu da genellikle kesitte bir yoğuşma sorununa işaret eder.

Mantolamada kaç yoğunluk taş yünü kullanılır?
Sıva taşıyan mantolama levhaları, şiltelere göre çok daha yoğundur; piyasada 150 kg/m³ civarı sık görülür. Doğru değer, kullanılan sistemin üretici onayında yazar.

Taş Yünü Nedir? Anlamı, Yoğunluk, Lambda, Yangın Sınıfı ve Cam Yünü Farkı