Transom ve Mullion Nedir? Kayıt, Dikme ve Orta Dikme Ne Demek?
Mullion (dikme) pencere ya da giydirme cephede camları ve bölmeleri birbirinden ayıran düşey taşıyıcı elemandır; transom (kayıt) aynı işi yatayda gören elemandır. Bu kelimeler birden fazla anlamda kullanılır: (1) yapıda "dikme" düşey, "kayıt" yatay çerçeve elemanıdır; (2) "kayıt" sözlükte ayrıca pencere çerçevesinin kendisi, gündelik dilde ise deftere geçirme, resmî belge ve ses-görüntü kaydı demektir; (3) "orta dikme" matematikte bir doğru parçasını ortasından dik kesen doğrudur; (4) İngilizcede "transom" kapı üstündeki küçük pencereyi ve teknenin kıç aynalığını da anlatır.
Bu sayfa yapıdaki anlama ağırlık verir: pencerede orta dikme ve orta kayıt, giydirme cephede dikme-kayıt sistemi, bu elemanların ısı ve rüzgâr yükü davranışı. Öteki anlamlar sayfanın sonunda kısa bölümlerde yer alır.
Transom ne demek, mullion ne demek? Anlamlar tablosu
Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ü "kayıt" için iki ayrı madde verir: Arapça ḳayd kökenli yedi anlamlı madde (deftere geçirme, resmî belge…) ve üç anlamlı ikinci madde (pencere çerçevesi, araç-eşya, yiyecek). "Dikme"nin yedi anlamından biri doğrudan yapıyla ilgilidir. Aşağıdaki tablo yapı anlamlarını ve en yaygın genel anlamları gösterir; kalan sözlük anlamları "Öteki anlamlar" bölümündedir.
| Terim | Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|---|
| dikme | Ahşap yapılarda pencere ve kapı yanlarına dikilen direklerden her biri | yapı | TDK, "dikme" 2. anlam |
| dikme (mullion) | Pencere birimleri ya da cephe camları arasındaki düşey taşıyıcı profil | doğrama, giydirme cephe | üretici sistem katalogları; ansiklopedi |
| kayıt | Pencere çerçevesi | yapı | TDK, "kayıt" (II) 1. anlam |
| kayıt (transom) | Dikmeler arasında uzanan, camı ve paneli taşıyan yatay profil | giydirme cephe | üretici sistem katalogları |
| orta kayıt | PVC ve alüminyum pencerede kasayı düşey ya da yatay bölen ara profil | doğrama | MEB PVC Pencereler modülü |
| kayıt | Bir yere mal ederek deftere geçirme; resmî belge; ses ve görüntü kaydı | genel | TDK, "kayıt" (I) 1, 4, 5. anlamlar |
| orta dikme | Bir doğru parçasına orta noktasında dik olan doğru | matematik | TDK, "orta dikme" |
| dikme | Dikey olan doğru veya düzlem; amut | matematik | TDK, "dikme" 7. anlam |
Dikkat edilecek bir ayrıntı: TDK'da "kayıt" pencere çerçevesinin bütünü için verilmiştir; doğrama ve cephe sektöründe ise kelime yatay elemanı anlatacak şekilde daralmıştır. PVC doğramacılar ayrıca "orta kayıt" derken hem düşey hem yatay ara profili kasteder. Metin okurken ve teklif karşılaştırırken bu fark göz önünde tutulmalıdır.
Yapıda transom (kayıt) ve mullion (dikme) nedir?
Büyük bir cam yüzeyi tek parça yapmak hem pahalı hem de rüzgâr yükü açısından zordur. Bu yüzden açıklık bir ızgaraya bölünür: dikmeler kattan kata ya da alttan üste düşey uzanır, kayıtlar iki dikme arasına yatay olarak bağlanır. Cam, panel ya da açılır kanat bu ızgaranın gözlerine oturur.
Yük yolu şöyledir: rüzgâr camı iter, cam yükü çevresindeki kayıt ve dikmelere aktarır, kayıtlar yükü dikmelere, dikmeler de ankraj noktalarından binanın taşıyıcı sistemine iletir. Camın ağırlığı ise önce kayda biner. Ansiklopedik tanım da aynı ayrımı yapar: mullion düşey, transom yatay elemandır ve pencere üstündeki yükü taşıyan lento ile karıştırılmamalıdır. Pencere boşluğunun yan yüzeylerini çevreleyen söve ve iç tarafı kapatan pervaz da dikme değildir; onlar boşluğu çerçeveler, dikme ise boşluğu böler.
Pencerede orta dikme ve orta kayıt
Evlerde en sık karşılaşılan dikme ve kayıt, pencere kasasının içindeki ara profildir. İki kanatlı bir pencerede kanatları ayıran düşey profil orta dikme, alttaki büyük camı üstteki küçük bölmeden ayıran yatay profil orta kayıt diye anılır. Milli Eğitim Bakanlığı'nın PVC Pencereler modülü orta kayıt için kasa ile aynı profilin kullanıldığını, profilin kertilip bağlantı takozuyla kasaya bağlandığını anlatır. Aynı modüle göre montajdan sonra rüzgâr yükünün büyük bölümünü orta kayıt taşır; bu yüzden içine galvanizli destek sacı konur ve modül orta kayıtta en az 2,0 mm kutu profil sac, kasa ve kanatta en az 1,5 mm U profil sac önerir.
Destek sacı yetersiz kalırsa orta kayıt rüzgârda esner, kanat ile kasa arasındaki conta basıncı azalır ve hava-su sızıntısı başlar. Bu nedenle geniş pimapen doğramalarda orta dikmenin kesiti ve sac kalınlığı, açıklık büyüdükçe hesapla belirlenir. Kasa, kanat ve ara profillerin adları için pencere parçaları sayfasına bakabilirsiniz.
T kayıt ve vasistas üstü kayıt
Ara profilin kesiti kasaya birleştiği yerde "T" harfi oluşturduğu için sektörde T kayıt ya da T profil de denir. Pencerenin üst kısmında ayrı açılan küçük bir kanat varsa onu alttaki bölmeden ayıran profil vasistas üstü kayıt (ya da vasistas kaydı) olarak anılır. TDK "vasistas"ı Fransızca kökenli bir kelime olarak, pencere veya kapının üst yanında bulunan, oda havasını değiştirmeye yarayan açılır kapanır bölüm diye tanımlar. Açılım biçimleri vasistas pencere sayfasında, kanadı taşıyan donanım menteşe sayfasında anlatılır.
Giydirme cephede dikme ve kayıt
Giydirme cephe kendi ağırlığı ile rüzgâr ve deprem yükünden başka yük taşımayan bir dış duvardır. Taşıyıcı iskeleti alüminyum dikme ve kayıt profillerinden oluşur. Örneğin bir yerli sistem üreticisi, F50 Classic giydirme cephe sistemi için 50 mm görünür genişlikte, 35 mm'den 195 mm'ye kadar farklı derinliklerde dikme ve kayıt profilleri listeler. Derinlik, dikmenin taşıyacağı rüzgâr yüküne ve kat yüksekliğine göre seçilir; görünür genişlik ise cephe boyunca aynı kalır.
Dikme-kayıt (çubuk) sistem ile panel (unitize) sistem farkı
| Özellik | Dikme-kayıt (çubuk, stick) sistem | Panel (unitize) sistem |
|---|---|---|
| Üretim | Profiller atölyede kesilir, şantiyede tek tek birleştirilir | Dikme, kayıt, cam ve panel fabrikada birleştirilir |
| Montaj | Önce dikmeler ankrajlanır, sonra kayıtlar ve camlar takılır | Kat yüksekliğindeki hazır modüller binaya asılır |
| Dikme yapısı | Tek parça dikme | Komşu modüllerin yarım dikmeleri birbirine geçer |
| Uygun yapı | Alçak ve orta yükseklikteki binalar, zemin kat vitrinleri | Yüksek binalar, hızlı montaj istenen projeler |
Panel sistemin ayrıntıları panel cephe sayfasındadır. İki sistemde de camın dikme ve kayda tutturulma biçimi (kapaklı, silikon, yarı kapaklı) ayrı bir seçimdir.
Dikme-kayıt birleşimi
Kayıt, dikmenin yan yüzüne bağlantı parçaları ve vidalarla tutturulur. Bu düğüm üç iş görür: camın ağırlığını dikmeye aktarır, kaydın içine giren suyu dikmenin drenaj kanalına yönlendirir ve alüminyumun sıcaklıkla uzayıp kısalmasına izin verir. Birleşimdeki conta ve sızdırmazlık parçaları eksik ya da kötü oturmuşsa su sızıntısı en sık bu noktadan başlar. Çubuk sistemde dikmeler genellikle kat hizasında birbirine eklenir; bu ek ve ankrajlardaki oval delikler, döşemenin sehimini ve ısıl hareketi karşılayan bir hareket payı bırakır (bkz. genleşme derzi).
Isıl performans: Ucw hesabında dikme ve kayıt
Giydirme cephenin ısı geçirgenliği (Ucw) TS EN ISO 12631'e göre hesaplanır. Standart iki yöntem verir. Bileşen yönteminde dikmenin (Um) ve kaydın (Ut) ısı geçirgenliği ayrı ayrı alınır, cam kenarındaki ek kayıp dikme-cam ve kayıt-cam doğrusal ısı köprüsü değerleriyle (Ψmg, Ψtg) eklenir. Tek değerlendirme yönteminde iki dolgu elemanı arasındaki birleşimin tamamı tek bir değerle, "ısıl birleşim" (UTJ) olarak hesaplanır. Hesabın ayrıntısı cephe ısıl performans Utj, Ucw sayfasındadır.
Alüminyum iyi ısı iletir; dikme ve kayıt, iç ve dış yüzü ayıran bir ısı yalıtım bariyeri taşımıyorsa cephedeki en güçlü ısı köprüsü olur ve kışın iç yüzeyinde yoğuşma görülebilir. ISO 12631'in kendisi yoğuşma olup olmayacağını belirlemeye uygun olmadığını söyler; yoğuşma riski için profil kesitinde yüzey sıcaklığı ayrıca incelenir.
Rüzgâr yükü ve sehim
Giydirme cephenin Avrupa ürün standardı EN 13830'dur (güncel baskı EN 13830:2015+A1:2020). Standart, rüzgâr yükü altında dikme ve kayıtların önden sehimini elemanın mesnetler arası uzunluğunun (L) bir kesri olarak sınırlar. A1 değişikliğinin metnine göre kayıtta, yalnız cam ağırlığı altındaki sehim kaydın dolgu panele değmesine yol açmamalı, panelin havalanmasını ve drenajını bozmamalıdır. Sayısal sınır standardın baskısına göre değiştiği için projede geçerli değer şartnamede yazılır; cephe rüzgâr dayanımı deneyi EN 12179, performans şartı EN 13116 ile değerlendirilir.
Alüminyumun elastisite modülü çeliğin yaklaşık üçte biridir; aynı kesitte alüminyum dikme aynı yükte yaklaşık üç kat fazla sehim yapar. Bu yüzden yüksek katlarda dikme derinliği artırılır ya da dikmenin içine çelik takviye konur. Sehim sınırının amacı dikmenin kırılmasını önlemekten çok camın kırılmasını ve yuvasından çıkmasını önlemektir; deprem sırasındaki kat ötelenmesi için deprem ve cephe cam güvenliği sayfasına bakabilirsiniz.
Transom window: kapı üstü vasistas ve fanlight
"Transom" kelimesini Türkçe aramada görenlerin bir bölümü, Amerikan dizilerinde ya da ev dekorasyonu yazılarında geçen transom window ifadesine rastlamıştır. Amerikan İngilizcesinde transom, kapıyı üstündeki pencereden ayıran yatay kayıt ve o küçük pencerenin kendisidir. İngiliz İngilizcesinde aynı pencere, özellikle yarım daire biçiminde ve yelpaze gibi bölünmüşse fanlight diye anılır. Türkçede buna kapı üstü penceresi, açılabiliyorsa kapı üstü vasistası denir. Klimanın yaygınlaşmasından önce bu pencereler kapı kapalıyken oda havasını değiştirmek için açılırdı; bugün çoğu sabit camlıdır ve koridora gün ışığı almak için kullanılır.
İngilizce terim karşılıkları
| İngilizce | Türkçe | Not |
|---|---|---|
| mullion | dikme, orta dikme | düşey eleman |
| transom | kayıt, orta kayıt | yatay eleman |
| transom window, transom light | kapı üstü penceresi, vasistas | İngiliz İngilizcesinde fanlight |
| muntin, glazing bar, grille | dekoratif cam bölme çıtası | taşıyıcı değildir, bkz. cam çıtası |
| stick system | dikme-kayıt (çubuk) sistem | şantiyede birleştirilir |
| unitized curtain wall | panel (unitize) cephe | fabrikada birleştirilir |
| pressure plate, cover cap | baskı profili, kapak profili | kapaklı cephede camı tutar |
| frame, sash | kasa, kanat | pencere |
Daha geniş bir liste için pencere ve cephe terimleri sözlüğü sayfasına bakabilirsiniz. Karıştırılan iki kavram özellikle önemlidir: mullion taşıyıcıdır ve pencere birimlerini ayırır; muntin (cam bölme çıtası) ise tek bir kanadın camını küçük bölmelere ayırır ya da bölünmüş gibi gösterir.
Öteki anlamlar
Kayıt (I). Arapça kökenli bu madde gündelik dildeki "kayıt"tır: bir yere mal ederek deftere geçirme, bir yazının tarih ve numarasının ya da kopyasının bir yerde yazılı bulunması, önem verme, resmî belge, sesi veya görüntüyü manyetik bant üzerine geçirme. Mecaz olarak "şart" ve "sınırlama, davranışları çerçeveleme" anlamına gelir ("kayıtsız şartsız", "kayıt altına almak").
Kayıt (II). Pencere çerçevesi anlamının yanında "araç, eşya" ve "yiyecek" anlamları vardır; kışlık erzak için kullanılan "kış kayıtı" birleşiği bu maddeye aittir.
Dikme. Dikmek işi; mecaz olarak bir evde aileyi sürdürecek tek çocuk; ağızlarda ağaçtan direk ve fidan; denizcilikte yük kaldırmakta kullanılan tek direkli maçuna; matematikte dikey olan doğru veya düzlem, yani amut.
Kenar orta dikme (geometri)
"Orta dikme" aramalarının büyük bölümü geometriyle ilgilidir. TDK'ya göre orta dikme, bir doğru parçasına orta noktasında dik olan doğrudur. Üçgende her kenarın orta dikmesi çizildiğinde üç doğru tek bir noktada kesişir; bu nokta üç köşeye eşit uzaklıktadır ve üçgenin çevrel çemberinin merkezidir. Bu anlamın pencere ve cephedeki orta dikmeyle bir ilgisi yoktur.
Sık sorulan sorular
Transom nedir, Türkçesi ne?
Yapıda transom, dikmeler arasında uzanan yatay taşıyıcı elemandır; Türkçesi kayıt ya da orta kayıttır. Amerikan İngilizcesinde kapı üstündeki küçük pencereye de transom denir.
Mullion ne demek?
Mullion, pencere birimlerini ya da cephe camlarını ayıran düşey taşıyıcı elemandır; Türkçede dikme veya orta dikme denir.
Orta dikme ile orta kayıt aynı şey mi?
Cephede hayır: dikme düşey, kayıt yataydır. PVC doğramacılar ise çoğu zaman her iki yöndeki ara profile "orta kayıt" der; teklifteki çizime bakmak en güvenli yoldur.
Orta kayıt pencerenin ısı yalıtımını düşürür mü?
Ara profil camdan daha fazla ısı iletir; bu yüzden aynı ölçüde bölmesiz bir pencereye göre ısı kaybını bir miktar artırır. Isı bariyerli profil ve sıcak kenar ara parçalı ısıcam bu farkı azaltır.
Giydirme cephede dikme kaç metrede bir konur?
Dikme aralığı cam boyutuna, rüzgâr yüküne ve mimari bölüntüye göre belirlenir; tek bir ölçü yoktur. Statik hesap dikme kesitini ve aralığını birlikte verir.