Söve Nedir? Pencere Sövesi, Dış Cephe Söve Çeşitleri ve Söve Kaplama
Söve, pencere ve kapı boşluğunun çevresini saran çerçevedir; bugün en çok dış cephede pencerenin iki yanını, üstünü ve altını çevreleyen, duvardan biraz dışarı taşan süs ve bitiş kalıbı için kullanılır. Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre bu kelime üç anlamda kullanılır: (1) kapı ve pencerenin yerleştiği kasa, çerçeve; (2) avlu kapısının iki yanına konan uzun taşlar; (3) mimarlıkta pencere ve kapı kenarlarındaki süs kalıpları. Bugün "söve" dendiğinde çoğunlukla üçüncü anlam kastedilir.
Söve taşıyıcı değildir, pencereyi tutmaz. Cephede boşluğun kenarını belirginleştirir, sıvanın bittiği çizgiyi düzgün bir kenarla kapatır ve doğru şekillendirilirse yağmur suyunu pencere kenarından uzaklaştırır. Mantolamalı binalarda söve, yalıtım sisteminin bir parçası gibi davranır; bu yüzden malzemesi ve uygulaması ısı köprüsü ve su yalıtımı açısından da önemlidir.
Söve ne demek? TDK'daki üç anlamı
Aşağıdaki tabloda TDK Güncel Türkçe Sözlük'teki üç anlam ve inşaat dilinde yerleşmiş kullanım birlikte gösterilmiştir.
| Anlam | Alan | Kaynak |
| Kapı ve pencerenin yerleştiği kasa, çerçeve | Yapı, doğrama | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| Avlu kapısının iki yanına konan uzun taşlar | Geleneksel yapı, taş işçiliği | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| Pencere ve kapı kenarlarındaki süs kalıpları | Mimarlık | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| Dış cephede kapı, pencere ya da girişin yanlarında bulunan veya onu çevreleyen, yüzeyden dışa çıkıntılı eleman; hem yağmura karşı koruma hem süs işi görür | Cephe, inşaat dili | Vikipedi: Söve |
İlk anlam bugün yerini büyük ölçüde "kasa" kelimesine bırakmıştır. Üçüncü anlam ise pervaz ile kısmen örtüşür; ikisini ayıran çizgi aşağıda ayrı bölümde anlatılıyor.
Pencere sövesi
Pencere sövesi, pencere boşluğunu cephede dört yandan ya da yalnız yanlardan ve üstten çerçeveleyen kalıptır. Tam bir söve takımı genellikle dört parçadan oluşur: üstte başlık (alın) parçası, iki yanda yan söveler, altta denizlik sövesi. Başlık parçası çoğu zaman yan sövelerden biraz geniş tutulur, üzerine küçük bir saçak ya da profil eklenir. Boşluğun üstündeki taşıyıcı kiriş lentodur; söve lentonun önünü süsler ama onun işini yapmaz.
"Pencere kenarlarına söve" aramalarının çoğu mevcut bir binaya sonradan söve eklemekle ilgilidir. Mantolama yapılacaksa söve onunla birlikte planlanır. Sövenin pencere kasasına dayanmaması, kasa ile söve arasında bir derz bırakılması gerekir; bu derz pencere ile duvarın farklı hareketlerini karşılar.
İç söve ve dış söve
Dış söve cephe tarafındadır ve yağmura, güneşe, dona dayanmak zorundadır. İç söve ise oda tarafında pencere yan yüzlerinin ve kenarının kaplanmasıdır; mermer, PVC, alçı ya da ahşap olabilir. İç tarafta bu parçaya çoğu zaman pervaz denir. "Cam sövesi" ifadesi ise genellikle camlı doğramanın çevresindeki dış söveyi anlatır; camın kendisiyle ilgili bir parça değildir.
Dış cephe söve
Dış cephe söve binanın cephe dilini belirleyen elemanlardan biridir: pencereleri çerçeveler, katları yatay bantlarla ayırır, köşeleri belirginleştirir. Sövenin iki teknik görevi vardır. Birincisi su yönetimidir: sövenin üst yüzeyi dışa doğru eğimli olmalı, alt kenarında suyun duvardan kopmasını sağlayan bir damlalık bulunmalıdır; yatay ve eğimsiz bir söve üstünde su birikir, kaplama çatlar ve su pencere kenarından içeri yol bulur. İkincisi süreklilik: söve, cephe kaplamasıyla ya da mantolamayla arada boşluk kalmadan birleşmelidir. Cephede suyun nasıl yönetildiği yağmur perdesi prensibi sayfasında, pencere kenarından su girişinin nedenleri pencereden su sızması sayfasında anlatılıyor.
Söve çeşitleri ve malzemeleri
| Malzeme | Nasıl yapılır | Dikkat edilecek nokta |
| EPS (strafor) söve | EPS bloktan kesilir, fileli kaplamayla kaplanır | Hafif ve ucuzdur; kaplama kalitesi ömrü belirler, darbeye karşı zayıftır |
| XPS söve | Ekstrüde polistiren levhadan kesilir | Nemli ve zemine yakın yerlerde tercih edilir; yüzeyi pürüzlendirilmeden kaplama tutmaz |
| Poliüretan söve | Kalıpta dökülür, ince detaylı parçalar | Boyanarak kullanılır; yapıştırıcı üreticinin önerdiği tipte olmalı |
| GRC söve | Cam elyaf takviyeli ince beton, kalıpta üretilir | Prekast betondan ince ve hafiftir; ankrajla bağlanır |
| Prekast (döküm taş) söve | Çimento, agrega ve pigmentle kalıpta dökülür | Ağırdır; duvara mekanik bağlantı ve taşıyıcı yüzey ister |
| Doğal taş söve | Mermer, traverten, kalker, bazalt | En dayanıklısıdır ama ağırdır; derz ve su detayı özen ister |
| Ahşap söve | Masif ahşap kalıp | Geleneksel ve restorasyon yapılarında; bütün yüzleri korunmalıdır |
| Alüminyum / PVC söve profili | Ekstrüzyon profil | İnce ve düz görünüm; metal profil ısı iletir, yalıtım hattını kesmemelidir |
EPS (strafor) söve ve söve imalatı
EPS (strafor) söve, polistiren köpük bloktan kesilerek üretilir. İmalatta TS EN 13163'e göre üretilmiş EPS bloklar bilgisayar kontrollü (CNC) sıcak tel makinesinde istenen profile göre kesilir; ardından parçaların yüzeyi file ve kaplama harcıyla kaplanır. Bir blok üreticisi standart söve imalatı için 22-26 dns, zemin kat gibi darbe alan yerler için 28-30 dns yoğunluk öneriyor ve alev geciktirici katkılı blok da üretiyor (SFT Strafor EPS söve bloğu). Levha yoğunluğu ve EPS-taş yünü farkı mantolama levhası seçimi sayfasında.
Poliüretan söve
Poliüretan söve kalıpta dökülerek üretilir; EPS'nin kesimle veremediği ince silme, kabartma ve kıvrımlar bu malzemeyle yapılabilir. Sonradan boyanır. Hafif olduğu için yapıştırılarak uygulanır; ağır ve büyük parçalarda ek mekanik sabitleme gerekebilir.
GRC ve prekast söve
GRC (cam elyaf takviyeli beton), alkaliye dayanıklı cam liflerle güçlendirilmiş bir beton karışımıdır. Görünüşü prekast beton panellere benzer ama çok daha ince ve hafif üretilebilir; bu yüzden cephe panelleri ve pencere çerçeveleri için kullanılır (Vikipedi: GRC, sektör birliği GRCA). Prekast ya da döküm taş söve ise çimento esaslı betonun kalıpta dökülmesiyle yapılan, doğal taşı taklit eden daha ağır bir üründür. İkisi de yapıştırmayla değil, duvara ankrajla bağlanır. Gerçek taşla kaplanan cepheler için dış cephe taş kaplama sayfasına bakılabilir.
Köşe söve ve kat silmesi
Köşe söve, bina köşelerine dikey olarak dizilen, birer atlayarak uzun ve kısa görünen bloklardır. Taş yapılarda köşeyi güçlendiren gerçek köşe taşlarının (İngilizcede quoin) görünümünü taklit eder (Vikipedi: Quoin); bugün çoğunlukla EPS ya da taş görünümlü kaplamadan yapılır ve taşıyıcı işlevi yoktur. Kat silmesi ise katları cephede yatay bir bantla ayıran söve tipidir. TDK "silme" kelimesini mimarlıkta "duvar, tavan, pencere kenarı, kemer vb. yerlerde yapılan, düz veya yuvarlak şekillerden meydana gelen kabartma kenar" diye tanımlar. Kat silmesinin üst yüzü de eğimli olmalıdır. Çatı hizasındaki yükseltilmiş duvar ise ayrı bir elemandır, bkz. parapet.
Söve kaplama: nasıl uygulanır, nasıl yapıştırılır?
Söve kaplama iki anlamda aranır: EPS sövenin üzerine yapılan koruyucu kaplama katmanı ve sövenin cepheye kaplanması, yani uygulanması. Genel sıra şöyledir:
- Yüzey hazırlığı: Yapıştırma yüzeyi toz, yağ ve gevşek sıvadan arındırılır. Bir söve yapıştırıcısı üreticisi yüzeyin sağlam ve tam kürlenmiş olmasını, gerekirse astar uygulanmasını istiyor (FRC söve EPS yapıştırıcı).
- Yapıştırma: Söve yapıştırıcı olarak EPS sövede çimento esaslı polimer katkılı harç ya da hazır pasta tipi yapıştırıcı kullanılır. Yapıştırıcı taraklı malayla hem sövenin arkasına hem duvara uygulanır; iki yüzeyde tarak izleri birbirine dik tutulur.
- Sabitleme: Büyük ve ağır parçalar, yapıştırıcı sertleştikten sonra dübelle desteklenir. Aynı üretici dübellemenin en az 48 saat sonra yapılmasını öneriyor.
- Derz ve kaplama: Parça birleşimleri doldurulur, gerekirse file ile köprülenir, söve son kat kaplama ve boyayla bitirilir. Pencere kasasına bakan derz elastik bir mastikle kapatılır; hangi derzde hangi malzeme kullanılacağı mastik ve silikon seçimi sayfasında.
Mantolamada söve, pencere yan yüzü ve ısı köprüsü
Söve, mantolamanın en hassas noktası olan pencere çevresine oturur. Burada üç konu birlikte düşünülmelidir:
- Pencere yan yüzleri yalıtılmalı. Duvar dışarıdan yalıtılıp pencere boşluğunun yan yüzleri çıplak bırakılırsa, kasanın çevresinde yalıtım kesilir ve burası bir ısı köprüsü olur. İç yüzey sıcaklığı düşer, kasa kenarında yoğuşma ve küf başlar. Yan yüzler kasanın bıraktığı pay kadar ince levhayla kaplanır, levha kasanın üzerine hafifçe bindirilir.
- Söve yalıtımın yerini tutmaz. EPS söve yalıtım malzemesinden yapılsa da süs amaçlı kesilir; kesitin ince kaldığı yerlerde yalıtım katkısı azdır. Yalıtım sürekliliği levhayla sağlanır, söve bunun üstüne eklenir.
- Kasa ile sıva birleşimi çatlamamalı. Pencere ve duvar farklı hareket eder; birleşim hattında kullanılan fileli pencere kenar profilleri bu hareketi karşılar ve sıvanın kasadan kopmasını önler (örnek: Asteknik Winseal pencere kenar profili).
Pencerenin kendisi doğru takılmamışsa söve bu kusuru yalnızca gizler; montaj boşluğunun iç, orta ve dış katmanları RAL montaj ilkesi sayfasında anlatılıyor. Mantolamanın genel yapısı mantolama nedir, pencere çevresinde en sık yapılan yanlışlar mantolamada yapılan hatalar sayfasında. Kepenk ve panjur kutusu olan pencerelerde söve kutunun önünü de kapattığı için kepenk kutusu ısı köprüsü konusu ayrıca önem kazanır.
Söve, pervaz, kasa ve denizlik farkı
| Parça | Nerede | Görevi |
| Kasa | Duvar boşluğuna sabitlenir | Kanadı ve camı taşır |
| Söve | Çoğunlukla dış cephede, boşluğun çevresinde | Cephede boşluğu çerçeveleyen süs ve bitiş |
| Pervaz | Çoğunlukla içte, kasa ile duvarın birleşim hattında | Birleşimi örten ince bitiş parçası |
| Denizlik | Pencerenin altında, içte ve dışta | Suyu duvardan uzaklaştırır, iç tarafta raf olur |
"Denizlik söve" ifadesi, söve takımının alt parçası olarak üretilen denizliği anlatır. EPS denizlik sövesi süs amaçlıdır; suyu gerçekten tahliye eden parça alüminyum, taş ya da mermer denizliktir ve söve bunun altına ya da çevresine yerleşir. Eğim, damlalık ve yan kapama ayrıntıları pencere denizliği sayfasında. Kasanın ve kanadın parçaları için pencere parçaları ve isimleri sayfasına bakılabilir.
Kapı sövesi
Kapı sövesi, bina giriş kapısının ya da bahçe kapısının çevresindeki çerçevedir. Giriş kapılarında söve çoğunlukla daha geniş tutulur, üstüne alınlık eklenir. Bu kullanım, TDK'nın ikinci anlamındaki "avlu kapısının iki yanına konan uzun taşlar"ın bugünkü karşılığı sayılabilir. İç mekânda kapı kasasının çevresindeki bitiş parçası ise pervazdır; iç kapı takımının parçaları iç kapı seçimi sayfasında anlatılıyor.
Söve fiyatını ne belirler?
Söve çoğunlukla metretül, pencere takımı ya da parça başına hesaplanır. Bu sayfada tutar verilmez; teklifler arasındaki farkı yaratan değişkenler şunlardır:
- Malzeme: EPS'den poliüretana, GRC'den doğal taşa doğru maliyet artar.
- Kesit ve desen: Düz söve ile silmeli, kabartmalı, kemerli ya da özel çizim söve arasında kalıp ve işçilik farkı vardır.
- Kaplama: Fabrikada fileli kaplanmış hazır söve ile şantiyede kaplanan söve farklı hesaplanır.
- Cephe koşulu: İskele gereksinimi, kat sayısı, mevcut sıvanın tamiri ve mantolamayla birlikte yapılıp yapılmadığı.
- Yapıştırma ve sabitleme: Dübel, ankraj ve derz malzemesi ayrıca işçilik ister.
Mantolamayla birlikte yapılan işlerde söve kalemi çoğunlukla ayrı yazılır; tekliflerin nasıl karşılaştırılacağı mantolama fiyatını ne belirler sayfasında.
Sövenin öteki anlamları
Kasa ve çerçeve anlamında söve
TDK'nın ilk anlamı, sövenin doğrudan kapı ve pencerenin yerleştiği kasa olmasıdır. Günümüz doğramasında kasa ayrı bir profildir; pencere, pimapen ve ahşap pencere sayfalarında kasa sistemleri anlatılıyor.
Avlu kapısının yan taşları
TDK'nın ikinci anlamı, geleneksel avlulu evlerde ve konaklarda avlu kapısının iki yanına dikilen uzun taşlardır.
Sık sorulan sorular
Söve ne işe yarar?
Pencere ve kapı boşluğunu cephede çerçeveler, sıvanın bittiği kenarı düzgün kapatır ve doğru eğimle yapılırsa yağmur suyunu pencere kenarından uzaklaştırır. Taşıyıcı ya da yalıtım elemanı değildir.
Söve ile pervaz aynı şey mi?
Hayır. TDK'da söve hem kasa hem kenar süs kalıbı anlamına gelir. Uygulamada söve çoğunlukla dış cephedeki çerçeveyi, pervaz ise iç taraftaki bitiş çıtasını anlatır.
EPS söve dayanıklı mı?
Ömrü büyük ölçüde kaplamasına bağlıdır. Fileli ve yeterli kalınlıkta kaplanmış, üst yüzü eğimli bir EPS söve uzun süre dayanır; darbe alan zemin kat seviyesinde daha yoğun blok ya da daha sert malzeme tercih edilir.
Söve mantolamadan önce mi sonra mı yapılır?
Yalıtım levhaları ve pencere yan yüzleri önce yapılır, söve yalıtımlı yüzeyin üzerine yapıştırılır ve sistemle birlikte kaplanır. Böylece yalıtım sövenin arkasında kesilmez.
Söve pencereden su sızdırır mı?
Söve tek başına sızdırmaz, ama üst yüzü eğimsizse su birikir ve kasa ile söve arasındaki derz açıksa su bu hattan içeri yol bulur. Eğim, damlalık ve elastik derz bu riski azaltır.