Lento Nedir, Ne Demek? İnşaatta Lento ve Çeşitleri
Lento, kapı ve pencere gibi duvar boşluklarının üstüne konan, boşluğun üzerindeki duvarın ve döşemenin yükünü iki yandaki duvara aktaran yatay taşıyıcı elemandır; sözlükteki Türkçe karşılığı boyunduruktur. Bu kelime üç anlamda kullanılır: (1) mimarlık ve inşaatta açıklık üstü kiriş, yani lento; (2) müzikte "ağır bir biçimde" çalmayı anlatan tempo terimi; (3) yine müzikte bu ağır tempoda çalınan parça.
Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ü "lento"yu iki ayrı madde olarak verir: müzik anlamlarını İtalyanca lento (yavaş) kökenli, mimarlık anlamını ise ayrı bir madde olarak gösterir ve okuru "boyunduruk" maddesine gönderir. İki kelime aynı yazılır ama akraba değildir. Yapıdaki lento, pencere çevresinin ısı ve su davranışını belirleyen bir bölge olduğu için bu sayfanın ağırlığı o anlamdadır.
Lento ne demek? Sözlükteki anlamları
| Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|
| Kapı veya pencere vb. açıklıkların üzerine konulan ağaç, taş veya beton kiriş; boyunduruk | isim; mimarlık | TDK, "lento" (II) ve "boyunduruk" 2. anlam |
| Ağır bir biçimde (çalınmak) | zarf; müzik | TDK, "lento" (I) 1. anlam |
| Bu tempoda çalınan parça | isim; müzik | TDK, "lento" (I) 2. anlam |
| Kapı ve pencere boşluklarının üstünde yapılan betonarme eleman; duvara oturma boyu ve yüksekliği tanımlı | deprem mevzuatı, yığma yapı | Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018, madde 11.5.3 |
| Antik ve Maya yapılarında giriş üstündeki oyma taş blok (ör. Yaxchilan "Lento 24") | arkeoloji, sanat tarihi | müze ve ansiklopedi kayıtları |
Gündelik şantiye dilinde "lento" hemen her zaman ilk anlamdadır: "pencerenin lentosu", "lento dökmek", "hazır lento koymak". Arkeolojideki kullanım da aynı yapı anlamının bir uzantısıdır; farkı, taşıyıcı bloğun üzerinin kabartma ve yazıtla süslenmiş olmasıdır.
İnşaatta lento nedir, ne işe yarar?
Bir duvarda boşluk açıldığında, boşluğun üstünde kalan tuğla ya da blok sıraları kendi başına duramaz; yük aşağı inmek ister. Lento bu yükü boşluğun üstünde toplar ve boşluğun iki yanındaki duvara, mesnet denen oturma bölgelerinden aktarır. Mimari dilde lento, boşluğun üst kenarını da tanımlar: pencerenin pervazı ve sövesi yanları ve üstü çerçevelerken, lento sıva altında kalan taşıyıcı parçadır.
Lento üç iş görür:
- Yükü taşır. Boşluğun üstündeki duvarın ağırlığını ve varsa döşemeden gelen yükü iki yana aktarır.
- Doğramayı korur. Pencere ya da kapı kasası taşıyıcı değildir; lento sehim yapar ya da hiç yoksa yük kasaya biner, kanat sıkışır, cam çatlayabilir.
- Duvarı bağlar. Boşluk köşelerinde toplanan gerilmeleri dağıtarak köşelerden başlayan eğik çatlakları azaltır.
Lento kirişi nedir? Lento, hatıl ve kiriş farkı
"Lento kirişi" ifadesi, boşluk üstündeki bu kısa kirişin kendisini anlatır. Karıştırıldığı iki eleman vardır:
- Hatıl: TDK'nın tanımıyla ağırlığı yatay olarak dağıtmak ve duvarların düşey çatlamasını önlemek için boydan boya yerleştirilen bağlama ögesidir. Lento yalnız boşluğun üstünde bulunur ve iki yanda ancak oturma boyu kadar duvara girerken, hatıl duvar boyunca kesintisiz sürer. Yığma yapılarda kat seviyesindeki yatay hatıl, pencere lentosunun işini de görebilir.
- Kiriş: Betonarme karkas yapıda kolonlara bağlanan, döşemeyi taşıyan ana elemandır. Pencerenin üst kenarı kirişin alt yüzüne denk geliyorsa kiriş lento görevini de üstlenir; aralarında dolgu duvar kalıyorsa o dolgu duvar için ayrıca lento yapılır.
Lentonun oturma (mesnet) boyu ve deprem yönetmeliği
Lentonun duvara ne kadar oturduğu, yükü güvenle aktarıp aktaramayacağını belirler. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'in yığma binalar bölümü bu konuda açık hüküm koyar (madde 11.5.3): kapı ve pencere boşluklarının üstünde betonarme lento yapılır, lentonun duvara oturan bölümlerinin boyu 200 mm'den, lento yüksekliği 150 mm'den az olamaz. Aynı bölüm (madde 11.3.7) kat döşemelerinin en az 300 mm kesit yüksekliğinde, genişliği en az duvar kalınlığı kadar olan yatay hatıllara oturmasını ve yatay hatıllar arasının düşeyde 4 m'yi aşmamasını ister.
Betonarme karkas binalardaki dolgu duvar lentoları için yönetmelik ayrıca bir ölçü vermez; boyutları ve donatısı ilgili yönetmeliğe ve statik projeye göre belirlenir. Hazır lento kullanılıyorsa üreticinin verdiği oturma boyu ve yük tablosu esas alınır.
Lento çeşitleri ve malzemeleri
| Tür | Nasıl yapılır | Nerede kullanılır | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Yerinde dökme betonarme lento | Kalıp kurulur, donatı yerleştirilir, beton dökülür | Tuğla ve blok dolgu duvarlar, yığma yapılar | Isı köprüsü; kür süresi dolmadan yük verilmemesi |
| Prefabrik beton lento | Fabrikada donatılı üretilir, duvar örülürken yerine konur | Seri konut, standart boşluklar | Doğru boy ve yük sınıfı seçimi, harç yatağı |
| Gazbeton (donatılı) lento | Çelik hasır donatılı hazır gazbeton eleman | Gazbeton, tuğla ve bims duvarlar | Kesilmez; boyu siparişte belirlenir |
| Çelik lento (L köşebent, kutu profil) | Hazır çelik profil duvara oturtulur | Tadilatta sonradan açılan veya genişletilen boşluklar | Korozyon koruması, yangın ve ısı köprüsü |
| Ahşap lento | Kalın ahşap kiriş | Tarihî yığma ve ahşap hatıllı yapılar | Nem, çürüme, böcek |
| Taş lento | Tek parça kesme taş blok | Tarihî yapılar, taş cepheler | Taş eğilmeye zayıftır; açıklık kısa tutulur |
Gazbeton lentoya bir örnek: Ytong Lento teknik sayfası, ürünün içinde çelik hasır donatı bulunduğunu, bu yüzden kesilerek kullanılmaması gerektiğini, standart yüksekliğin 25 cm olduğunu ve en fazla 60 cm yüksekliğe, 600 cm uzunluğa kadar üretilebildiğini yazar. Duvar malzemesi ile lento malzemesinin uyumu, sıvada çatlak ve ısı kaybı açısından da önemlidir; iki malzemenin karşılaştırması gaz beton mu, tuğla mı sayfasında.
Çelik lentoda asıl risk paslanmadır. Galvaniz kaplama ya da boya ile korunmayan profil, harç içinde nemle temas ettikçe korozyona uğrar, hacmi artar ve üstündeki sıvayı çatlatır. Konunun ayrıntısı korozyon nedir ve galvaniz sac sayfalarında.
Lento ve söve: pencere çevresinde ısı köprüsü
Betonarme, tuğla ve gazbetondan çok daha iyi ısı iletir. Duvarın geri kalanı yalıtımlıyken pencere üstündeki beton lento yalıtımsız kalırsa, o şerit bir ısı köprüsü olur: ısı oradan kaçar ve lentonun iç yüzü odanın geri kalanından belirgin biçimde soğuk kalır. Soğuk yüzeyde nemli oda havası yoğuşur; pencerenin üst köşelerinde ve tavan birleşiminde görülen lekeler çoğu zaman buradan başlar (bkz. pencere kenarında küf).
Çözüm, yalıtımın lentonun önünden kesintisiz geçmesidir. Dıştan mantolama yapılıyorsa levha lentonun ve sövenin önünü de kaplar, pencere kasasına kadar döner. Malzemelerin ısı iletkenliği lambda değeriyle karşılaştırılır; betonun lambda değeri gazbeton ve delikli tuğlanınkinden belirgin biçimde yüksektir, bu yüzden aynı duvarda lento her zaman en soğuk bant olmaya adaydır.
Kepenk kutusu ve lento
Pencere üstüne gömülü panjur ya da kepenk kutusu, lentonun bulunduğu bölgeye yerleşir. "Lento içi" denen gizli kutulu çözümde kutu kaba yapı aşamasında lento boşluğuna konur ve sıva altında kalır; görünüş temizdir ama kutu yalıtılmazsa lentonun zaten zayıf olan bölgesi daha da zayıflar. Kutunun kendisi ve yalıtım yöntemleri kepenk kutusu ısı köprüsü sayfasında anlatılıyor. Kutu lentonun kesitini küçülttüğü için lentonun kalan yüksekliği de statik açıdan kontrol edilmelidir.
Pencere montajında lentoya ankraj
Pencere kasası üstte lentoya, yanlarda söveye sabitlenir. İki kural öne çıkar: kasa ile lento arasında, lentonun sehimine ve ısıl genleşmeye izin verecek bir montaj boşluğu kalır; bu boşluk poliüretan köpük ve bantlarla doldurulur ama sabitleme yalnız köpüğe bırakılmaz, dübel ya da vida ile yapılır. Dübel türü lentonun malzemesine göre seçilir: dolu betonda mekanik veya kimyasal ankraj, gazbeton ve boşluklu blokta o zemine uygun dübel (bkz. ankraj ve dübel seçimi). Sızdırmazlık katmanlarının sırası RAL montaj ilkesi sayfasında. Lento eğik ya da sehim yapmışsa PVC pencere kasası da yamulur; ayar tutmayan kanatların sebebi çoğu zaman doğramada değil, üstündeki taşıyıcıdadır.
Müzikte lento: ağır tempo
Müzikte lento, İtalyanca "yavaş" anlamındaki kelimeden gelir ve notanın başında yazılan bir tempo işaretidir. TDK'ya göre zarf olarak "ağır bir biçimde (çalınmak)", isim olarak da "bu tempoda çalınan parça" demektir. Bir eserin "lento" bölümü, ağır tempoda çalınması istenen bölümüdür. Bu anlamın yapıdaki lentoyla ilgisi yoktur; iki kelime farklı dillerden gelip Türkçede aynı yazılışta buluşmuştur.
Sık sorulan sorular
Lento ne demek, kısaca?
Kapı ve pencere boşluğunun üstüne konan, üstteki yükü iki yandaki duvara aktaran yatay taşıyıcıdır. Türkçe karşılığı boyunduruktur. Müzikte ise ağır tempo anlamına gelir.
Lento ile hatıl aynı şey mi?
Hayır. Lento yalnız boşluğun üstünde, iki uçtan duvara oturacak kadar uzanır. Hatıl ise duvar boyunca kesintisiz devam eden yatay bağ elemanıdır. Kat seviyesindeki bir hatıl pencerenin hemen üstünden geçiyorsa lentonun işini de görebilir.
Lento duvara ne kadar oturmalı?
Yığma binalarda Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, betonarme lentonun duvara oturan bölümünün 200 mm'den, lento yüksekliğinin 150 mm'den az olmamasını ister. Karkas yapılarda ölçü statik projeye, hazır lentoda üreticinin tablosuna göre belirlenir.
Pencere üstünde neden küf çıkar?
Beton lento yalıtımsız kaldığında soğuk bir şerit oluşturur; oda havasındaki nem bu soğuk yüzeyde yoğuşur ve küf başlar. Dış yalıtımın lentonun önünden kesintisiz geçmesi ve kepenk kutusunun yalıtılması bu riski azaltır.
Lento söve ne demek?
İkisi pencere boşluğunun parçalarıdır: lento boşluğun üstündeki taşıyıcı, söve ise boşluğun yanlarını ve çevresini oluşturan yüzeydir. Cephede söve profili ya da taş söve çoğu zaman lentonun önünü de kaplar.