Menteşe Nedir? Menteşe Çeşitleri, Parçaları ve Taşıma Kapasitesi
Menteşe, kapı, pencere ve dolap kapağı gibi açılıp kapanan bir parçayı sabit bir gövdeye bağlayan, bir mil etrafında dönen iki parçalı metal bağlantı elemanıdır. Bu kelime iki anlamda kullanılır: (1) yapı ve mobilya donanımındaki bu dönme parçası (eş anlamlısı reze); (2) büyük harfle yazıldığında Muğla'nın Menteşe ilçesi.
Menteşe küçük bir parçadır ama kanadın bütün ağırlığı onun üzerinden kasaya aktarılır. Kapasitesi yetmeyen ya da vidası gevşeyen bir menteşe kanadı sarkıtır; sarkan kanat contayı eşit sıkıştıramaz ve pencere ile kapıda hava, ses ve su sızıntısının başlangıcı çoğu zaman buradadır.
Menteşe ne demek? TDK'daki anlamlar
TDK Güncel Türkçe Sözlük'te "menteşe" iki ayrı madde olarak yer alır. Sözlük kelimenin Farsça bendkeşe sözcüğünden geldiğini belirtir.
| Anlam | Alan | Kaynak |
| Kapı, pencere, mobilya kapakları vb. açılır kapanır şeylerde kullanılan, bir mille birbirine tutturulmuş, biri sabit, öbürü hareketli iki parçadan oluşmuş metal parça; reze | Yapı donanımı, mobilya | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| Muğla iline bağlı ilçelerden biri (özel ad: Menteşe) | Coğrafya, yer adı | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| 13. yüzyılın ikinci yarısından 15. yüzyıl başına kadar bugünkü Muğla bölgesinde hüküm süren beylik (Menteşe Beyliği) | Tarih | Vikipedi: Menteşe Beyliği |
TDK birinci anlamın altında şu birleşik adları da verir: yaprak menteşe (ortada bir mil, yanlarda iki yaprak; kapak ve iç kapılarda), boy menteşe ya da piyano menteşe (kanat boyunca uzanan uzun yaprak menteşe), cermen menteşe (bina kapı ve pencerelerinde kullanılan, sacdan kıvrılarak yapılan menteşe), pomel menteşe (yaprakları ve mili kalın, mil yatağı palamut, mermi, yumurta ya da silindir biçimli menteşe) ve paravan menteşesi (üç yapraklı, iki milli menteşe).
Menteşe nedir, nasıl çalışır? Parçaları
Klasik bir menteşe tek eksen etrafında döner; standart dilde bu yüzden "tek eksenli menteşe" denir. Parçaları şunlardır:
- Kanat (yaprak): Vidalanan yassı parçalar. Biri kasaya, öbürü kapı ya da pencere kanadına bağlanır.
- Bilezik (boğum): Kanatların kıvrılarak ya da dökülerek oluşturduğu silindirik bölüm. Bilezik sayısı arttıkça yük daha fazla yüzeye dağılır.
- Pim (mil): Bileziklerin içinden geçen ve iki kanadı birleştiren çubuk. Sökülebilir pimli menteşede kanat pim çekilerek çıkarılır; dış kapılarda bu, güvenlik açığı olarak ayrıca önlem ister.
- Burç, rulman ya da bilya: Bilezikler arasındaki sürtünmeyi azaltan ara parça. Bilyalı (rulmanlı) menteşeler ağır ve sık kullanılan kapılarda gıcırtıyı ve aşınmayı azaltır.
- Ayar mekanizması: Pencere ve kapı menteşelerinin çoğunda kanadı yukarı-aşağı, sağa-sola ve contaya doğru kaydıran vidalar bulunur.
Menteşe çeşitleri ve özellikleri
Menteşe türleri önce kullanıldığı yere, sonra gövde biçimine göre ayrılır. Aşağıdaki tablo en sık aranan çeşitleri bir arada gösterir.
| Menteşe türü | Nerede kullanılır | Belirgin özelliği |
| Yaprak menteşe | İç kapı, ahşap kapı, kapak | İki yassı kanat ve orta mil; çoğunlukla kanada ve kasaya oyularak yerleştirilir |
| Kelebek menteşe | Sandık, hafif kapak, dekoratif mobilya | Geniş, süslü yapraklı; çoğunlukla yüzeye vidalanır |
| Gizli (gömme) kapı menteşesi | Modern iç kapı, gizli kapı, çelik kapı | Kapı kapalıyken görünmez; kanat ve kasa kenarına gömülür, çoğu üç yönde ayarlanır |
| Yaylı menteşe | Kendiliğinden kapanması istenen kapılar, çift yöne açılan kapılar | İçindeki yay kanadı kapatır; çift etkili tipi iki yöne açılır |
| Piyano (boy) menteşe | Uzun kapak, sandık, dolap, servis kapağı | Kanat boyunca kesintisiz; yükü tüm kenara dağıtır |
| Pomel (mermi) menteşe | Demir kapı, bahçe kapısı, ferforje | Kalın mil ve dolgun mil yatağı; demir doğramada çoğunlukla kaynakla bağlanır |
| Pivot (eksen) menteşe | Ağır kapı, cam kapı, döner kanatlar | Kanat, alt ve üst uçtaki eksen üzerinde döner; yükü döşemeye aktarır |
| Pencere köşe menteşesi ve makas | PVC ve alüminyum çift açılım pencere | Alt köşe menteşesi ağırlığı taşır, üst makas vasistas konumunu sağlar |
| Tas (kap) menteşe | Mutfak dolabı, gardırop, mobilya kapağı | 35 mm çaplı kap kapağa gömülür; frenli ve farklı açılı tipleri vardır |
| Cam menteşe | Duşakabin, tam cam kapı, vitrin | Cama kelepçeyle ya da cam delikleri üzerinden bağlanır |
| Plastik ve esnek menteşe | Kutu kapağı, hafif ürünler | Pim yerine malzemenin kendisi esner; yük kapasitesi düşüktür |
Kapı menteşesi çeşitleri
Kapı menteşesi seçiminde belirleyici olan kanadın ağırlığı, kullanım sıklığı ve görünümdür. Yaprak menteşe ahşap iç kapıların klasik çözümüdür; oyularak yerleştirildiği için kapı kapalıyken yalnız bilezik görünür. Gizli menteşeler kanat ile kasa arasına tamamen gömülür ve genellikle üç yönde ayar verir; iç kapı seçimi yapılırken kasa kalınlığının bu tip için yeterli olup olmadığı önceden sorulur. Yaylı menteşe kanadı kendiliğinden kapatır; çift etkili yaylı menteşe mutfak ve servis kapılarında kanadın iki yöne açılmasını sağlar. Demir ve bahçe kapılarında pomel ya da mermi biçimli menteşeler kaynakla bağlanır ve kalın mil sayesinde ağır kanadı taşır.
Dış kapılarda menteşe güvenliğin bir parçasıdır. Çelik kapı ve kompozit kapı seçerken menteşe tarafında, pimler sökülse bile kanadın çıkmasını önleyen güvenlik pimlerinin olup olmadığına bakılır; sınıflandırma mantığı hırsıza direnç sayfasında anlatılıyor.
Ağır kapı menteşesi çeşitleri
Ağır kanatlarda üç yol vardır: menteşe sayısını artırmak, rulmanlı (bilyalı) ve kalın kanatlı ağır seri menteşe kullanmak ya da yükü döşemeye aktaran pivot sisteme geçmek. Gizli menteşelerde de ağır seriler bulunur; örneğin SIMONSWERK TECTUS serisinin üretici verisine göre kapasitesi modele bağlı olarak yaklaşık 60 kg'dan 300 kg'a kadar çıkar (iki menteşe ve 2:1 yükseklik-genişlik oranı varsayımıyla). Çok ağır cam ve giriş kapılarında döşemeye gömülü kapatıcılı pivotlar kullanılır; camlı kapı sistemleri sayfası bu donanımı ayrıntılı anlatıyor.
Pencere menteşesi: PVC ve alüminyum doğramada
Bir PVC pencerede ya da alüminyum doğramada menteşe tek başına çalışmaz; donanım setinin parçasıdır. Çift açılım (açılır-devrilir) kanatta alttaki köşe menteşesi kanadın ağırlığını taşır ve dönme eksenini oluşturur, üstteki makas ise kanadın vasistas konumunda içe yatmasını sağlar. Bu yüzden "pencere menteşesi" dendiğinde çoğu zaman bu köşe yatağı ile makas birlikte düşünülür. Parçaların tamamı ve kilitleme noktaları pencere donanımı sayfasında; kanadın hangi kenardan menteşelendiğine göre açılım türleri pencere ve kapı açılım şekilleri ile vasistas pencere sayfalarında anlatılıyor.
Açılır-devrilir donanımın gereklilikleri ve deney yöntemleri Avrupa standardı EN 13126-8 ile tanımlanır. Dışa açılan kanatlarda menteşe yerine sürtünmeli makas (friction stay) kullanılan sistemler de vardır; bunlar aynı serinin 6. bölümünde (EN 13126-6) ele alınır. Alüminyum kapı ve pencerelerde menteşe genellikle profile vidalanır ya da profilin donanım kanalına sıkıştırılır; ağır kanatlı alüminyum kapılarda üç menteşe ve rulmanlı tip yaygındır.
Dolap ve mobilya menteşesi çeşitleri
Mutfak dolabı, gardırop ve mobilya kapaklarında en yaygın tip tas menteşedir (Avrupa tipi, kap menteşe). Kapağa 35 mm çaplı bir yuva açılır, menteşenin kabı bu yuvaya oturur, kolu dolap gövdesindeki bağlantı plakasına takılır; Blum CLIP top gibi sistemlerin teknik verisi bu ölçüye göre hazırlanır. Tas menteşeler kapağın gövdeyi ne kadar örttüğüne göre üçe ayrılır: tam bini (kapak gövde kenarını tamamen örter), yarım bini (iki kapak aynı ara bölmeyi paylaşır) ve içe gömme (kapak gövdenin içine oturur). Açılma açısı modele göre değişir; 180 dereceye yakın açılan tipler köşe dolaplarında kullanılır. Frenli menteşelerde kabın içindeki sönümleyici kapağın çarpmadan kapanmasını sağlar.
Menteşeli yan sehpalarda kullanılan kaldırmalı mekanizmalar ("akıllı sehpa menteşesi"), katlanır ve kilitli masa menteşeleri de mobilya donanımıdır; açıldığı konumda kilitlenerek tablayı taşırlar. Tas menteşedeki ayar vidaları kapağı sağa-sola ve derinliğe kaydırır; mutfak tadilatı sonrası kapak aralıkları bu vidalarla eşitlenir.
Cam menteşe çeşitleri
Cam menteşe, cam kanadı doğrudan duvara, kasaya ya da başka bir cama bağlar. Duşakabin ve tam cam kapılarda menteşe cama kelepçelenir ya da camdaki deliklerden cıvatalanır. Menteşe deliği ve kesimleri camın temperlenmesinden önce açılmalıdır; temperli cam sonradan delinmez. Cam ağırdır; menteşe cam ağırlığına ve kanat genişliğine göre seçilmezse zamanla sarkma başlar.
Menteşe malzemeleri: demir, paslanmaz, pirinç, zamak, alüminyum
| Malzeme | Nerede | Dikkat |
| Çelik (demir) menteşe | İç ve dış kapı, demir kapı, pencere donanımı | Dayanımı yüksektir; çinko kaplama ya da boya olmadan paslanır |
| Paslanmaz çelik | Islak hacim, sahil, dış mekân, cam kapı | Korozyona dayanıklıdır; sahilde daha yüksek alaşımlı kalite tercih edilir |
| Pirinç | Dekoratif iç kapı, antik görünümlü mobilya | Paslanmaz ama yumuşaktır; ağır kanatta aşınır |
| Zamak (çinko alaşımı döküm) | Mobilya menteşesi, kol ve donanım gövdesi | Karmaşık biçimler dökülebilir; kaplama kalitesi ömrünü belirler |
| Alüminyum | Alüminyum doğrama, hafif kapılar | Hafiftir; mil ve burçları genellikle çelik ya da plastiktir |
| Plastik, poliamit | Hafif kapaklar, sineklik, kutular | Ucuz ve paslanmaz; yük ve sıcaklık dayanımı sınırlıdır |
Menteşe, üzerine monte edildiği malzemeyle uyumlu olmalıdır: farklı metaller nemli ortamda temas ederse galvanik korozyon başlar. Zamak ve pirinç birer alaşımdır; döküm menteşe gövdelerinin nasıl üretildiği alüminyum döküm yöntemleri sayfasında anlatılıyor.
Taşıma kapasitesi ve kanat ağırlığı: TS EN 1935
Kapı ve pencerelerdeki tek eksenli menteşelerin gereklilikleri ve deney yöntemleri Avrupa standardı EN 1935 ile belirlenir; Türkiye'de TS EN 1935 olarak yayımlanmıştır. Standart menteşeyi sekiz haneli bir kodla sınıflandırır:
- Kullanım kategorisi: hafiften çok ağır kullanıma dört sınıf.
- Dayanıklılık: 10.000, 25.000 ya da 200.000 açma-kapama çevrimi.
- Deney kapı kütlesi: 10 kg'dan 160 kg'a sekiz sınıf.
- Yangın ve duman kapısına uygunluk.
- Emniyet.
- Korozyon dayanımı: EN 1670'e göre 0-4 arası.
- Güvenlik: hırsıza dirençli kapı setine uygunluk.
- Menteşe sınıfı: uygulama, çevrim ve kütleyi birleştiren 1-14 arası sınıf.
Pratikte önemli olan, kataloğda yazan kütlenin gerçek kanat ağırlığını karşılamasıdır. Üç camlı ya da lamine camlı bir kanat çift camlıdan belirgin biçimde ağırdır; cam paketi büyütülürken menteşe aynı bırakılırsa sarkma kaçınılmazdır. Yangın kapılarında menteşe setin parçası olarak belgelenir, sonradan başka menteşe takılmaz (bkz. yangın kapısı).
Menteşe ayarı ve sarkan kapı, pencere
Sarkan kanadın en sık dört sebebi vardır: gevşemiş menteşe vidası, kanat ağırlığına yetmeyen menteşe, pencerede kaymış cam takozu ve oturma yapan kasa. Vida gevşemişse PVC doğramada vidanın profil içindeki çelik takviyeye tutması gerekir; yalnız plastiğe tutan vida tekrar gevşer. Menteşe ayarı genellikle üç yöndedir: düşey (kanadı kaldırır), yatay (sağa-sola kaydırır) ve baskı (contaya ne kadar bastığını belirler). Kış-yaz baskı ayarının nasıl yapıldığı pencere ayarı nasıl yapılır sayfasında, tamirle çözülen ve çözülmeyen arızalar pimapen tamiri sayfasında anlatılıyor.
Sarkma yalnız görüntü sorunu değildir. Kanat eğildiğinde conta bir kenarda ezilir, karşı kenarda boşta kalır; o hattan soğuk hava girer, iç yüzey soğur ve yoğuşma riski artar. Aynı boşluk rüzgârlı yağmurda pencereden su sızmasına da yol açar. Contanın kendisi yıpranmışsa ayar tek başına yetmez; pencere contası da kontrol edilir.
Menteşenin öteki anlamı: Muğla'nın Menteşe ilçesi
TDK'daki ikinci anlam bir yer adıdır. Menteşe, 12 Kasım 2012'de kabul edilen 6360 sayılı Kanun'la Muğla'nın eski merkez ilçesinin yerine kurulmuş ve ilin fiilen merkezi olan ilçedir (Vikipedi: Menteşe, Muğla). Aynı adı taşıyan Menteşe Beyliği, 1261-1424 arasında bugünkü Muğla bölgesinde hüküm sürmüş, Milas ve Beçin gibi merkezleri olan bir Anadolu beyliğidir. "Muğla Menteşe" ile başlayan mağaza ve adres aramaları bu anlama aittir; donanım olan menteşeyle ilgisi yoktur.
Sık sorulan sorular
Menteşe ne demek?
TDK'ya göre kapı, pencere ve mobilya kapaklarında kullanılan, bir mille birbirine tutturulmuş, biri sabit öbürü hareketli iki parçalı metal parçadır; eş anlamlısı rezedir. Büyük harfle Menteşe, Muğla'nın ilçesidir.
Bir kapıya kaç menteşe takılır?
Hafif iç kapılarda iki menteşe yaygındır. Kanat ağırlaştıkça, yükseldikçe ya da dış kapı olduğunda üç menteşe kullanılır; kesin sayı menteşe üreticisinin kanat ağırlığı ve boyutu için verdiği tabloya göre belirlenir.
Dolap menteşesi nasıl seçilir?
Önce kapağın gövdeyi nasıl örteceği belirlenir (tam bini, yarım bini, içe gömme), sonra kapak kalınlığı, açılma açısı ve frenli olup olmayacağı. Kapak yüksekliği ve ağırlığı arttıkça menteşe sayısı artar.
PVC pencere menteşesi değiştirilebilir mi?
Donanım üreticisi ve serisi belliyse köşe menteşesi ve makas tek tek değiştirilebilir. Farklı marka parça her zaman aynı deliklere ve kanala uymaz; önce mevcut donanımın markası tespit edilir.