Parapet Nedir? Pencere, Balkon ve Çatı Parapeti
Parapet, bir yapıda pencere altında, balkon, teras ya da düz çatı kenarında yükselen, düşmeyi önleyen ve yapının kenarını bitiren alçak, dolu duvardır; sözlükteki Türkçe karşılığı küpeştedir. Bu kelime dört anlamda kullanılır: (1) yapıda pencere parapeti, balkon ve teras parapeti, çatı parapeti ve giydirme cephedeki parapet bölgesi; (2) köprü ve yol kenarındaki koruma duvarı; (3) denizcilikte gemi bordasının güverte üstünde kalan kenarı, yani küpeşte; (4) askerlikte ve tarihte savunanları göğüs hizasına kadar koruyan siper duvarı.
Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ü "parapet" kelimesini İtalyanca parapetto kökenli bir isim olarak verir, denizcilik ve mimarlık alanlarına bağlar ve okuru "küpeşte" maddesine gönderir. İtalyanca kelime parare (korumak, savuşturmak) ile petto (göğüs) sözcüklerinden gelir: "göğsü koruyan duvar".
Parapet ne demek? Sözlükteki ve alandaki anlamları
| Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|
| Küpeşte (sözlük parapeti ayrıca tanımlamaz, küpeşte maddesine gönderir) | isim; denizcilik, mimarlık | TDK, "parapet" |
| Gemide güverte hizasındaki dikmelerin dış yüzüne kaplanan kaplamaların oluşturduğu siper; borda kaplamalarının en üstü; korkuluk, parapet | denizcilik | TDK, "küpeşte" 1. anlam |
| Duvarların üzerine, balkon veya pencerelerin içine çimento ve mozaik karışımıyla yapılan dolgu set; parapet | mimarlık | TDK, "küpeşte" 2. anlam |
| Döşemeden pencere alt kotuna kadar olan dolu duvar; yüksekliği "pencere parapet seviyesi" | yapı, yangın mevzuatı | Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, Madde 146 |
| Teras çatı ve açık teras kenarında yükselen duvar | yapı, imar mevzuatı | Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, Madde 38 ve 40 |
| Köprü, istinat duvarı ve yol kenarında araç ya da yayayı tutan duvar veya bariyer | ulaştırma | EN 1317 standart serisi; ansiklopedi |
| Savunma duvarının veya siperin önündeki, askerleri koruyan göğüs hizası duvar; mazgallı olanı "kale korkuluğu" (barbata) | askerlik, tarih | TDK, "kale korkuluğu"; ansiklopedi |
Gündelik dilde "küpeşte" çoğu zaman merdiven ve balkon korkuluğunun elle tutulan üst profilini anlatır; Vikipedi de parapeti "bir çatının, terasın, balkonun kenarındaki duvarın uzantısı olan bariyer" diye tanımlar ve korkulukla aynı şey olmadığını not eder. Tutamak anlamındaki küpeşte ayrı bir konudur: merdiven korkuluğunda küpeşte seçimi. TDK'da "korkuluk" ise "düşme tehlikesi olan yerlere çekilen duvar veya parmaklık"tır; parapet bu tanımın dolu duvar olan türüdür.
Yapıda parapet nedir, ne işe yarar?
Yapıda parapet, taşıyıcı döşemenin ya da çatının bittiği kenarda duvarın yukarı doğru devam eden kısmıdır. Dört yerde karşımıza çıkar: pencerenin altında, balkon ve terasın kenarında, düz çatının çevresinde ve giydirme cephede kat döşemesinin hizasında. Hangi yerde olursa olsun aynı işleri paylaşır:
- Düşmeyi önler. Yeterince yüksekse korkuluğun yerini tutar; alçaksa üzerine metal ya da cam korkuluk eklenir.
- Kenarı suya karşı bitirir. Çatı ve teras su yalıtımı parapete dönerek yukarı çıkar; parapetin üstü bir başlıkla (harpuşta) kapatılır.
- Yangının kattan kata sıçramasını geciktirir. İki kat penceresi arasındaki dolu bant, alevin dış yüzden yukarı yayılma yolunu uzatır.
- Çatı üstünü gizler ve korur. Klima dış üniteleri, su deposu ve güneş panelleri sokaktan görünmez; çatı kenarındaki rüzgâr girdabı da parapetin arkasında zayıflar.
Parapet çeşitleri ve malzemeleri
| Tür | Nerede | Yaygın malzeme | Kritik nokta |
|---|---|---|---|
| Pencere parapeti | Döşeme ile pencere alt kasası arası | Tuğla, gaz beton, betonarme; cephede opak cam veya panel | Yükseklik, ısı yalıtımının sürekliliği, denizlik detayı |
| Balkon / teras parapeti | Balkon ve açık teras kenarı | Betonarme, yığma duvar; üstünde metal veya cam korkuluk | Toplam korkuluk yüksekliği, su yalıtımı dönüşü, ankraj |
| Çatı parapeti | Düz (teras) çatının çevresi | Betonarme, tuğla, briket | Harpuşta, membran dönüşü, ısı köprüsü |
| Giydirme cephe parapet bölgesi | Kat döşemesi hizası | Spandrel cam, alüminyum veya kompozit panel, arkasında taş yünü | Yangın bariyeri, döşeme–cephe birleşimi |
| Köprü parapeti | Köprü, viyadük, istinat duvarı | Betonarme, çelik, alüminyum | Araç ve yaya tutma sınıfı |
Beton parapet, döşemeyle birlikte dökülür ve onunla tek parça çalışır: sağlamdır, korkuluk ve cam balkon ankrajını iyi taşır, ama döşemenin ısısını dışarı taşıyan bir kanat gibi davranır. Tuğla ya da gaz beton gibi yığma parapet daha hafiftir; buna karşılık yüksek ve döşemeye bağlanmamış bir yığma parapet, yatay yük altında devrilmeye yatkın bir konsoldur. Bu yüzden parapetin kesiti, donatısı ve bağlantısı statik projede çözülür.
Pencere parapeti ve parapet yüksekliği
Pencere parapeti, odanın bitmiş döşemesinden pencere alt kasasına kadar olan dolu duvardır; bu mesafeye parapet yüksekliği denir. Mevzuat da bu dili kullanır: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, pencereyi anlatırken "pencere parapet seviyesi" ifadesini geçirir.
Parapet yüksekliğini iki yönetmelik iki ayrı yönden ilgilendirir:
- Düşme güvenliği. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği Madde 38'e göre, bulunduğu katın taban döşemesinden itibaren kotu 0,90 metreden az olan pencere boşluklarında, döşeme kotundan en az 1,10 metre yüksekliğe kadar korkuluk yapılması mecburidir. Yani parapeti 0,90 metrenin altında kalan her pencere, bir korkulukla tamamlanır. Döşemeye kadar inen pencerelerdeki korkuluğun sebebi budur: Fransız balkon ve yerden pencere.
- Kaçış. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Madde 146, mevcut yapılarda kaçış merdivenine bir pencereden ulaşmayı belirli şartlarla ikinci kaçış yolu sayar; şartlardan biri pencere parapet seviyesinin döşemeden 80 cm'den yüksek olmamasıdır (bina yüksekliği 30,50 m'yi, katta kullanıcı sayısı 50'yi geçmemek; açılır kısım en az 70/140 cm olmak gibi şartlarla birlikte).
Pencere parapeti aynı zamanda duvarın yalıtılan kısmıdır. Pencere büyüdükçe parapet küçülür ve ısı kaybı artar; bu yüzden parapet, mantolama ile kesintisiz yalıtılmalı, pencere kasasıyla birleşim ve dış pencere denizliği damlalıklı yapılmalıdır. Parapetin iç yüzünde, özellikle radyatör arkasında ve alt köşelerde görülen kararma genellikle soğuk yüzeyde oluşan yoğuşmanın izidir: pencere çevresinde küf neden olur.
Balkon ve teras parapeti
Balkon parapeti, balkon döşemesinin kenarında yükselen dolu duvardır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği Madde 38; balkon, teras, galeri boşluğu ve sahanlıkların boş kenarlarında döşeme kotundan en az 1,10 metre yüksekliğe kadar korkuluk ister. Bu yükseklik tamamen dolu parapetle sağlanabilir; daha sık görülen çözüm, alçak bir beton parapet ve üzerine oturtulan metal ya da cam korkuluktur. Hesapta sayılan, bitmiş döşemeden korkuluğun üstüne kadar olan toplam yüksekliktir. Zemin kaplaması yenilenip kalınlaşınca bu yükseklik azalır.
Korkuluğun malzemesi, boşluk ölçüsü ve cam seçimi ayrı sayfalarda anlatılıyor: balkon korkuluğu: yönetmelik, yükseklik ve malzeme ile cam korkulukta lamine mi temperli mi. Parapet açısından iki ayrıntı önemlidir. Birincisi ankraj: korkuluk dikmeleri ve cam balkon rayları çoğunlukla parapetin üstüne ya da iç yüzüne bağlanır; parapetin kenar mesafesi ve malzemesi bu yükü taşıyabilmelidir. İkincisi su: teras parapeti dibinde su yalıtımı yatay yüzeyde bitmez, parapete dönerek yukarı çıkar ve üst ucu kapatılır — ayrıntısı teras su yalıtımı sayfasında.
Çatı parapeti nedir?
Çatı parapeti, düz (teras) çatının çevresinde çatı döşemesinden yukarı devam eden duvardır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği bu konuda dört açık hüküm içerir:
- Teras çatılarda 1,10 metre parapet yapılabilir; teras çatı kullanıma açıksa 1,10 metre yüksekliğinde parapet veya korkuluk zorunludur (Madde 40/6).
- Çatılar parapet üzerine oturtulamaz; çatı eğimi saçak ucundan hesaplanır (Madde 40/3).
- Bina son kat açık teraslarındaki korkuluk ve parapetlerin 1,10 metresi bina yüksekliğinden sayılmaz (Madde 38/2).
- Çatı bahçesi için gereken 0,50 metre toprak dolgu, parapet yüksekliğine dahil edilmez (Madde 40/14).
Harpuşta ve su yalıtımı detayı
Parapetin üstü binanın en çok yağmur alan yatay yüzeyidir. Bu yüzey bir harpuşta (duvar başlığı) ile kapatılır: beton, taş ya da alüminyum veya galvaniz sac. İyi bir harpuşta çatı tarafına eğimlidir, iki yanda duvardan taşan damlalığı vardır ve ek yerleri genleşmeye izin verecek şekilde çözülmüştür. Eğimsiz bırakılan parapet üstünde su göllenir, sıva ve boya çatlaklarından duvarın içine girer; bu, cephede su yönetiminin en sık atlanan noktasıdır.
Çatı tarafında ise su yalıtım membranı parapetin dibinde köşeyi dönerek duvara çıkar, üst ucu mekanik olarak tespit edilip bir örtü profiliyle kapatılır. Teras çatı sızıntılarının büyük kısmı bu dönüşten, bindirmelerden ve süzgeç çevresinden gelir: çatı membranı uygulaması. Parapetle çevrili çatıda su ancak süzgeçten çıkabilir; süzgeç tıkanırsa çatı havuza döner. Bu yüzden ana süzgeçlerin yanında parapetten dışarı taşan bir taşma çıkışı düşünülür: yağmur oluğu ve çatı suyu.
Parapet ısı köprüsü ve yoğuşma
Betonarme bir çatı parapeti döşemeyle tek parça döküldüğünde, çatı yalıtımının altından geçen ısı parapetin içinden dışarı akar. Durum, yalıtım düzleminin dışına taşan balkon konsoluna benzer; parapet ve teras korkuluğu için ısı yalıtım elemanı üreten Schöck'ün teknik sayfası da bağlantıyı bu benzerlikle anlatır. Sonuç son kat tavanının kenarında soğuk bir banttır; iç hava bu yüzeyde çiğ noktasının altına soğursa yoğuşma ve küf başlar. Konu genel olarak ısı köprüsü nedir, nerelerde oluşur ve yoğuşma nedir sayfalarında anlatılıyor.
İki yaygın çözüm vardır: parapeti dış yüzden mantolamayla, üstten harpuşta altında ve çatı tarafında yalıtımı yukarı çıkararak üç yüzden sarmak; ya da parapet ile döşeme arasına yük taşıyan bir ısı yalıtım elemanı koyarak parapeti ısıl olarak ayırmak.
Giydirme cephede parapet (spandrel) bölgesi ve yangın
Giydirme cephede kat döşemesinin önüne gelen, görüşe kapalı bant "parapet bölgesi" ya da spandrel diye anılır. Dışarıdan cam veya panel gibi görünür, arkasında yalıtım ve yangın durdurucu bulunur. Bu bant iki açıdan önemlidir:
- Yangın. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Madde 27'ye göre alevlerin bir kattan diğerine geçmesini engellemek için iki katın pencere gibi korumasız boşlukları arasında düşeyde en az 100 cm yüksekliğinde yangına dayanıklı cephe elemanıyla dolu yüzey oluşturulur ya da cephe, iç tarafa en çok 2 m aralıklarla konan yağmurlama başlıklarıyla korunur. Aynı madde, giydirme cephede cephe elemanları ile döşemenin kesiştiği yerlerin döşemenin yangın dayanım süresi kadar yalıtılmasını ister. Malzeme sınıfları için: yapı malzemelerinde yangın sınıfları.
- Isı. Spandrel alanı, cephenin ısıl geçirgenlik hesabında opak panel olarak ayrıca girilir; ayrıntısı cephe ısıl performansı (Ucw) hesabı sayfasında.
Parapet kelimesinin öteki anlamları
Denizcilikte küpeşte
TDK'nın küpeşte için verdiği ilk anlam denizciliktir: gemide güverte hizasındaki dikmelerin dış yüzüne kaplanan kaplamaların oluşturduğu siper, yani borda kaplamasının güverteden yukarı kalan en üst bölümü. Sözlük kelimenin kökenini Rumca olarak gösterir.
Köprü ve yol parapeti
Köprü, viyadük ve istinat duvarı kenarındaki koruma duvarı ya da bariyerine de parapet denir. Avrupa'da bu elemanlar EN 1317 "yol tutma sistemleri" standart serisi içinde araç tutma ve yaya tutma sistemlerinin bir alt türü olarak tanımlanır; beton, çelik ve alüminyum olabilir.
Askerlikte siper duvarı
Kelimenin ilk anlamı askerîdir: sur ya da siper hendeğinin dış kenarında, savunanları göğüs hizasına kadar koruyan taş, ahşap veya toprak duvar. Orta Çağ kalelerinde bu duvar girintili çıkıntılıdır; TDK bunu "kale korkuluğu" (barbata) olarak tanımlar, aralıklarındaki ateş açıklığına mazgal denir.
Sık sorulan sorular
Parapet ile korkuluk arasındaki fark nedir?
Korkuluk, düşme tehlikesi olan yere çekilen duvar veya parmaklığın genel adıdır. Parapet onun dolu duvar olan türüdür. Bir balkonda alçak beton parapet ve üzerindeki metal korkuluk birlikte tek bir korkuluk yüksekliği oluşturur.
Pencere parapet yüksekliği kaç cm olmalı?
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği 0,90 metrelik bir eşik koyar: pencere alt kotu döşemeden 0,90 metreden aşağıdaysa döşemeden en az 1,10 metreye kadar korkuluk yapılır. Bu yönetmelik uygulama imar planı bulunan alanları kapsar; yapının bulunduğu yerde uygulanan ölçü, projede ilgili yönetmeliğe göre belirlenir.
Teras çatıda parapet zorunlu mu?
Teras çatı kullanıma açıksa evet: 1,10 metre yüksekliğinde parapet veya korkuluk zorunludur. Kullanıma kapalı teras çatı için aynı madde parapeti "yapılabilir" diye düzenler.
Parapet neden su alır ve çatlar?
En sık sebep, parapet üstünün eğimsiz ve damlalıksız bırakılması, harpuşta ek yerlerinin açılması ve membranın parapete yeterince çıkmamasıdır.
Küpeşte ile parapet aynı şey mi?
TDK'ya göre evet: parapet küpeşte maddesine gönderilir. Uygulamada ise küpeşte daha çok korkuluğun üstündeki tutamak profili, parapet ise dolu duvar için kullanılır.