Strafor (EPS) Nedir? Anlamı, Polistiren, Yoğunluk ve XPS Farkı
Strafor, polistiren boncukların buharla şişirilip birbirine kaynatılmasıyla elde edilen, hacminin büyük kısmı hava olan hafif ve beyaz köpük malzemedir; teknik adı EPS (expanded polystyrene, genleştirilmiş polistiren) olur. Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre bu kelime üç anlamda kullanılır: (1) binaların dış cephe kaplamasında kullanılan süngerimsi madde, (2) malzemelerin taşınırken zarar görmemesi için kullanılan süngerimsi madde, (3) sıfat olarak "bu maddeden yapılmış" (strafor kutu, strafor tavan). Yapıda straforun asıl işi mantolama levhası olarak duvarı dışarıdan yalıtmaktır.
Günlük dilde "strafor" kelimesi polistiren köpüğün her türü için kullanılır; oysa boncuktan kalıplanan EPS ile ekstrüzyonla üretilen XPS farklı malzemelerdir. Bu sayfa kelimenin anlamlarını, malzemenin nasıl üretildiğini, yoğunluk ve ısı iletkenliği değerlerini, XPS'ten farkını ve yapıdaki kullanım yerlerini anlatır. Levha seçimi için ayrıntılı karşılaştırma mantolama levhası seçimi sayfasındadır.
Strafor ne demek? Bütün anlamları
TDK, strafor maddesinin kökenini Almanca Styropor olarak verir ve üç anlam sıralar. "Polistiren" kelimesi TDK'nın güncel sözlüğünde madde olarak yer almaz; kimyadaki anlamı aşağıya ayrıca eklenmiştir.
| Anlam | Alan | Kaynak |
| Genellikle binaların dış cephe kaplamasında kullanılan süngerimsi madde | Yapı, ısı yalıtımı (isim) | TDK Güncel Türkçe Sözlük |
| Herhangi bir malzemenin taşınması sırasında zarar görmemesi için kullanılan süngerimsi madde | Ambalaj | TDK |
| Bu maddeden yapılmış (strafor kutu, strafor söve) | Sıfat | TDK |
| Polistiren: stiren monomerinden elde edilen termoplastik polimer; köpük hâli EPS ve XPS'tir | Kimya, malzeme | Polimer kimyası; Cambridge Dictionary |
| EPS: kalbin elektriksel sisteminin kateterle incelendiği elektrofizyolojik çalışma | Tıp (kardiyoloji) | MedlinePlus |
Strafor adı nereden gelir? Styropor, Styrofoam ve EPS
Strafor bir marka adının genel ad hâline gelmesidir. TDK'nın gösterdiği kaynak kelime Styropor, BASF'nin genleştirilmiş polistiren markasıdır: malzeme 1949'da Fritz Stastny'nin laboratuvar denemesinde ortaya çıkmış, BASF 1951'de Styropor adını tescil edip üretime başlamıştır (BASF, 70 yıllık EPS).
Sık yapılan karışıklık Styrofoam ile ilgilidir. Styrofoam, 1941'de geliştirilen ve bugün DuPont'un tescilli markası olan ekstrüde polistiren (XPS) levhadır; üretici, köpük bardak ve ambalajların Styrofoam değil EPS olduğunu açıkça belirtir (DuPont, Styrofoam bir bardak değildir). Yani Türkçedeki "strafor" kelimesi köken olarak EPS markasından, İngilizcedeki gündelik "styrofoam" ise bir XPS markasından gelir.
Polistiren nedir?
Polistiren, stiren moleküllerinin uzun zincirler hâlinde bağlanmasıyla oluşan bir plastiktir. Isıtınca yumuşar, soğuyunca sertleşir; bu yüzden termoplastikler grubuna girer. Katı hâli şeffaf ya da beyaz, sert ve kırılgandır (tek kullanımlık kaplar, kutu kapakları). Yapıda kullanılan hâli ise köpüktür: içine gaz hapsedilmiş polistiren. Köpüğün iki üretim yolu vardır: boncuk genleştirme (EPS, strafor) ve ekstrüzyon (XPS).
Strafor köpük (EPS) nasıl üretilir?
Hammadde, içinde şişirici gaz olarak pentan bulunan küçük polistiren boncuklardır. Üretim dört adımda ilerler:
- Ön genleştirme: Boncuklar buharla ısıtılır; pentan buharlaşır ve boncuklar ilk hacimlerinin kırk katına kadar şişer. Her boncuğun içinde kapalı hücreler oluşur.
- Dinlendirme: Şişmiş boncuklar silolarda bekletilir; hücrelere hava girer, iç basınç dengelenir.
- Kalıplama: Boncuklar blok ya da şekil kalıbına doldurulur, yeniden buharla ısıtılır ve birbirine kaynayarak blok, levha veya şekilli parça olur. Ambalaj parçaları ve kartonpiyerler şekil kalıbında üretilir.
- Kesim: Bloklar sıcak telle istenen kalınlıkta levhalara bölünür.
Sonuçta malzemenin hacminin yaklaşık yüzde 98'i hava, yüzde 2'si polistirendir. Isıyı durduran polistiren değil, hücrelerde hareketsiz kalan havadır; iletken ve yalıtkan maddeler sayfasında bu ilke anlatılıyor.
Yoğunluk (dns), ısı iletkenliği ve sert strafor
Piyasada straforun sertliği "dns" (dansite) ile anılır: 16 dns, bir metreküpü 16 kilogram gelen EPS demektir. Yoğunluk arttıkça levha sertleşir, basma dayanımı yükselir; "sert strafor" diye aranan ürünler yüksek dansiteli EPS ya da XPS levhalardır. Avrupa'da yapı levhaları TS EN 13163 standardına göre sınıflandırılır; ürün etiketindeki "EPS 80" ifadesi, levhanın yüzde 10 ezilmede 80 kPa basınç taşıdığını anlatır.
Isı yalıtımını belirleyen değer lambda (λ), yani ısı iletkenlik katsayısıdır. Değer ne kadar küçükse levha o kadar iyi yalıtır:
| Levha | Renk | Beyan edilen λ (W/mK) | Kaynak |
| Beyaz EPS, 16 kg/m³ | Beyaz | < 0,038 | Kalekim beyaz EPS teknik föyü |
| Grafitli (karbonlu) EPS, 16 kg/m³ | Gri | < 0,032 | Kalekim karbonlu EPS teknik föyü |
| Neopor (grafitli EPS), 15 kg/m³ | Gri | 0,032 (aynı yoğunlukta standart EPS: 0,037) | BASF Neopor |
Grafit tanecikleri, hücrelerin içinde ışınımla taşınan ısıyı soğurur ve yansıtır; BASF'ye göre bu sayede grafitli levha aynı yoğunluktaki beyaz EPS'e göre yüzde 20'ye kadar daha iyi yalıtır. Kalınlık sınırlı olduğunda (pencere yan yüzü, denizlik altı) grafitli levha bu yüzden tercih edilir. Kalınlığın hesabı mantolama kaç cm olmalı sayfasındadır.
XPS strafor: EPS ile XPS farkı
"XPS strafor" diye anılan malzeme ekstrüde polistirendir: polistiren eritilir, şişirici gazla karıştırılır ve bir kalıptan sürekli levha olarak çekilir. Boncuk yapısı yoktur, hücreler tek parça bir gövde oluşturur. Farklar şöyle özetlenebilir:
| Özellik | EPS (strafor) | XPS |
| Üretim | Boncukların buharla genleştirilip kalıplanması | Ergiyik polistirenin ekstrüzyonu |
| Görünüş | Boncuk dokusu belirgin, beyaz ya da gri | Pürüzsüz, renkli (mavi, pembe, sarı, gri) |
| Su emme | Düşük | Çok düşük |
| Buhar geçirgenliği | Orta (μ yaklaşık 20-40) | Düşük |
| Tipik kullanım | Dış cephe mantolama, çatı, ambalaj | Zemin kotu, bodrum perdesi, ters teras, yük alan döşeme |
Su ve yük gelen yerlerde XPS öne çıkar: ters teras ve bodrum su yalıtımı bunun örnekleridir. Cephenin genelinde ise buhara daha açık olan EPS kullanılır; duvar kesitinde nemin dışarı çıkabilmesi yoğuşma riskini azaltır.
Dış cephe strafor: mantolama levhası
"Dış cephe strafor" aramalarının karşılığı mantolamadır. EPS levha duvara yapıştırma harcıyla yapıştırılır, dübelle sabitlenir, üzerine file gömülü sıva ve son kat kaplama uygulanır. Straforun görevi duvarı dışarıdan kesintisiz sarmak ve kolon, kiriş, döşeme alnı gibi ısı köprüsü noktalarını kapatmaktır. Pencere çevresinde levhanın kasaya bindirilmesi ve denizlik altındaki detay, yalıtımın kalitesini en çok etkileyen yerlerdir; uygulamadaki tipik hatalar mantolamada yapılan hatalar sayfasında toplanmıştır.
"Dış cephe strafor panel" diye satılan ürünler ise çoğunlukla fabrikada kaplaması yapılmış yalıtımlı cephe panelleridir. Çelik yüzeyli ve EPS çekirdekli sandviç panel de bu gruba girer.
Tavan strafor, kartonpiyer ve desenli strafor
Straforun yalıtım dışındaki yaygın kullanımı dekorasyondur. Tavan straforu ve strafor kartonpiyer, tavan kenarına ve yüzeyine yapıştırılan hafif, kalıplanmış süs parçalarıdır; ledli kartonpiyerlerde profilin içine ışık şeridi gizlenir. Taş desen ve tuğla desen strafor, duvara yapıştırılıp boyanan dokulu panellerdir; gerçek taşın ağırlığı olmadan görüntüsünü verir. Bu panellerin seçimi dekoratif duvar paneli sayfasında anlatılıyor. Cephede pencere çevresine takılan kalıplanmış çerçevelere söve denir; mantolamalı binalarda söve çoğunlukla EPS'ten kesilip file ve sıvayla kaplanır.
Dekoratif straforun ısı yalıtımına katkısı çok küçüktür; birkaç santimlik süs paneli bir mantolama levhasının yerini tutmaz.
Parke altı strafor
Laminat parke altına serilen ince levhalar da halk arasında strafor diye anılır; bu adla satılan ürünlerin çoğu ince XPS levhadır, aynı iş için polietilen köpük şilteler de kullanılır. Görevleri zemin pürüzünü almak ve adım sesini azaltmaktır; ısı yalıtımı sağlamak için kalınlıkları yetmez. Yerden ısıtmada şap altı yalıtım ise yük taşıyabilen yüksek yoğunluklu EPS ya da XPS ister.
Strafor yapıştırıcı ve strafor kesici
Polistiren köpük aseton, tiner, benzin ve toluen gibi çözücülerde erir. Bu yüzden solvent içeren kontak yapıştırıcılar straforu eritir; strafor yapıştırıcı olarak satılan ürünler su bazlı ya da çözücüsüz olur ve etiketinde köpükle uyumlu olduğu yazar. Mantolamada levhalar çimento esaslı yapıştırma harcıyla yapıştırılır; köpük yapıştırıcı yalnız üreticinin sistem onayı varsa kullanılır.
Strafor kesici, ısıtılan bir tel ile köpüğü eriterek kesen alettir. Maket bıçağı boncukları koparıp kenarı ufalarken sıcak tel düzgün bir yüzey bırakır. Eriyen polistiren duman çıkarır; kesim havalandırılan ortamda yapılır.
Yangın, su ve güneş: straforun sınırları
Yangın: EPS organik bir malzemedir ve yanar. Avrupa'da yangına tepki sınıfı EN 13501-1'e göre belirlenir; alev geciktirici katılmış yapı straforu çıplak hâlde genellikle E sınıfındadır, geciktiricisiz ambalaj straforu F sınıfına girer. Alev geciktiricili EPS ısıya maruz kalınca kaynaktan geri çekilir, alev uzaklaşınca söner; yaklaşık 100 °C'de yumuşayıp büzülmeye başlar (BPF EPS Grubu yangın kitapçığı). Aynı kaynağa göre alçı levha arkasındaki standart düzenekte sınıf B-s1,d0'a çıkar; yani straforun yangın davranışını kaplaması belirler, levha hiçbir zaman açıkta bırakılmaz. Sınıfların anlamı yapı malzemelerinde yangın sınıfları sayfasında; cephede bina yüksekliğine göre konan malzeme şartı ve yanmaz bariyerler için ilgili yönetmeliğe bakılır.
Su: Hücreler kapalı olduğu için EPS az su emer; mantolama levhalarında uzun süreli daldırmada su emme sınıfı WL(T)5, yani hacimce en fazla yüzde 5'tir. Toprakla ve durgun suyla temas eden yerlerde XPS daha güvenlidir.
Güneş: Güneş ışığı straforun yüzeyini tozlaştırır ve sararır. Bu, levhanın iç özelliğini bozmasa da sıvanın tutunmasını zayıflatır; bu yüzden cepheye yapıştırılan levha uzun süre sıvasız bekletilmez, bekletilmişse yüzeyi zımparalanır.
Strafor fiyatını ne belirler?
"Strafor fiyatları" ve "strafor köpük fiyatları" aramalarında cevabı değiştiren değişkenler şunlardır: yoğunluk (dns), kalınlık, beyaz ya da grafitli oluşu, kenar biçimi (düz ya da lambalı), sipariş miktarı ve taşıma mesafesi. Strafor hafif ama hacimli bir malzemedir; taşıma, ağırlıktan çok kapladığı hacme göre planlanır. Mantolamada levha, toplam maliyetin yalnız bir kalemidir; işçilik, iskele, dübel ve sıva sistemi için mantolama fiyatını ne belirler sayfasına bakılabilir.
EPS kısaltmasının öteki anlamı
"EPS nedir" aramalarının bir kısmı tıbbidir: kardiyolojide EPS, kalp ritim bozukluklarının kaynağını bulmak için kalbe kateterle girilerek yapılan elektrofizyolojik çalışmadır ve yapı malzemesiyle ilgisi yoktur.
Sık sorulan sorular
Strafor ile EPS aynı şey mi?
Evet. Strafor, genleştirilmiş polistiren (EPS) köpüğün Türkçedeki yerleşik adıdır. Kelime BASF'nin Styropor markasından gelir. Ancak piyasada XPS levhaya da "strafor" dendiği için etikete bakmak gerekir.
Strafor ile köpük aynı mı?
Strafor bir köpük türüdür. "Köpük" kelimesi poliüretan, polietilen ve XPS köpükleri de kapsar; bunların üretimi ve özellikleri straforunkinden farklıdır. Poliüretan için poliüretan sprey yalıtım sayfasına bakılabilir.
Gri strafor ile beyaz strafor arasındaki fark nedir?
Gri strafor grafit katkılı EPS'tir. Grafit ışınımla taşınan ısıyı azalttığı için aynı kalınlıkta daha iyi yalıtır; ancak koyu rengi güneşte daha çok ısındığı için uygulamada gölgelenmesi istenir.
Strafor yanar mı?
Yanar. Alev geciktirici katılmış yapı straforu küçük bir alevle kolay tutuşmaz ve alev çekilince söner, ama büyük bir yangında erir ve yanar. Bu yüzden her zaman sıva, alçı ya da benzeri bir kaplamanın arkasında kalmalıdır.
Strafor nem yapar mı, küflendirir mi?
Straforun kendisi küflenmez. İç yüzeyde küf, genellikle yalıtımın kesintili olduğu yerlerde (ısı köprüsü) ya da kesitte nemin çıkamadığı durumlarda oluşur. Doğru uygulanan mantolama duvarın iç yüzünü ısıttığı için yoğuşmayı azaltır.