Harpuşta Nedir? Duvar Üstü Harpuşta Çeşitleri, Malzemeleri ve Damlalık Detayı
Harpuşta, bahçe duvarı, parapet ya da istinat duvarı gibi üstü açık kalan bir duvarın tepesine konan, yağmur suyunu tek ya da iki yana akıtıp duvardan uzağa damlatan eğimli başlıktır. Bu kelime üç anlamda kullanılır: yapıda duvar başlığı (asıl ve en yaygın anlam), bu başlık için üretilen hazır ürün (beton, taş, metal harpuşta) ve kelimenin Farsça kökenindeki "eşek sırtı, beşik çatı" biçimi.
Harpuşta, TDK Güncel Türkçe Sözlük'te madde olarak yer almaz (26 Eylül 2026 sorgusu; "harpuşta", "harpusta" ve "harpuşte" yazımlarıyla da sonuç çıkmadı). Tanım bu yüzden mimarlık ders notlarına, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın birim fiyat tariflerine ve etimoloji sözlüğüne dayanır.
Harpuşta ne demek? Anlamlar ve köken
| Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|
| Duvar örgüsünü üstten bağlayan, duvarı don ve yağıştan korumak için yapılan, düz, tek ya da iki yana eğimli, altında damlalık bulunan kaplama | Mimarlık, yapı | Ankara Üniversitesi, Peyzaj Konstrüksiyonu ders notları |
| Denizlik ve parapetle aynı grupta sayılan, düz, (L) ya da (U) kesitli hazır beton, mermer, traverten, andezit veya mozaik iş kalemi | İnşaat, ihale ve keşif | ÇŞİDB 2026 birim fiyat tarifleri |
| Farsça χarpuşta "eşek sırtı, beşik çatı"; eski metinlerde "omurgalı dam örtüsü" ve "balık sırtı biçiminde şeyler" | Etimoloji, tarihî kullanım | Nişanyan Sözlük |
Kelime Farsça χar (eşek) ve puşta (sırt) sözcüklerinin bileşiğidir. İki yana eğimli, ortası sırt yapan klasik harpuşta kesiti bu adı açıklar. "Harpuştacı" ise harpuşta döken, kesen ya da döşeyen usta veya atölye için kullanılan halk dilindeki addır.
Harpuşta nedir, duvar üstünde ne işe yarar?
Üstü açık bir duvar, yatay yüzeyinden yağmur ve kar suyunu doğrudan gövdesine alır. Su harç derzlerinden içeri ilerler; kışın donup genleşir ve duvarı içeriden ufalar. Duvar üstü harpuşta üç iş görür: suyu duvarın tepesinden uzaklaştırır, iki yüzden taşarak suyun duvar yüzeyine akmasını engeller ve örgüyü üstten bağlayarak düzgün bir bitiş verir. Yüzeyde yeşillenme, sıva dökülmesi ve beyaz tuz lekeleri (çiçeklenme) çoğu zaman eksik ya da damlalıksız bir harpuştanın belirtisidir; bu belirtiler bahçe duvarı yapımı sayfasında da anlatılıyor.
Harpuşta çeşitleri: kesit biçimine göre
- Beşik (iki yana eğimli) harpuşta: Ortası sırt yapar, suyu iki yana döker. Bahçe duvarında en yaygın biçimdir.
- Tek yana eğimli harpuşta: Suyu bir yöne akıtır. Parapette eğim çatı tarafına verilir ki su cepheye değil, çatı süzgecine gitsin.
- Kavisli (yuvarlak) harpuşta: Üst yüzü bombelidir; su her iki yana akar.
- Düz harpuşta: Eğimsizdir; ancak çok az yağış alan ya da üstü oturma yeri olarak kullanılan alçak duvarlarda tercih edilir. Suyu göllendirdiği için dış duvarda zayıf bir çözümdür.
- U ve L harpuşta: Kenarları aşağı dönen hazır parçalardır. U kesitli harpuşta duvarı üç yüzden sarar; L kesit tek kenarı kapatır. Bakanlık tariflerinde "(U) şeklinde" ve "(L) şeklinde" ayrı iş kalemleridir.
Harpuşta malzemeleri
| Malzeme | Güçlü yanı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Beton, prekast (hazır) harpuşta | Seri üretim, damlalık kalıptan çıkar, U ve L kesit kolay | Donlu iklimde yoğun beton, yeterli pas payı |
| Mozaik harpuşta | Yerinde dökülür, her duvar genişliğine uyar | Damlalık dökümde biçimlendirilmeli; derzleri çatlamaya açık |
| Mermer, traverten | Temiz görünüm, genelde 3 cm levha | Cilalı yüzey ıslakken kaygandır; gözenekli taşta don dayanımı |
| Andezit, bazalt | Yoğun volkanik taş, aşınmaya dirençli | Ağırlık; kenar kesimi ve damlalık işçiliği |
| Tuğla, kiremit | Tuğla duvarla aynı doku | Dona dayanıklı sınıf seçilmeli; çok derz, çok su yolu |
| Alüminyum, galvaniz ve boyalı sac, bakır | Hafif, uzun parça, hazır damlalık | Isıl genleşme, galvanik korozyon, yağmur sesi |
| Alüminyum kompozit | Cephe kaplamasıyla aynı renk | Kesik kenar ve ek yerleri açık kalmamalı |
Beton, prekast ve hazır harpuşta
Beton harpuşta ya kalıba dökülen prekast (hazır) parça olarak ya da yerinde dökülerek yapılır. Bakanlığın birim fiyat tariflerinde hazır, teçhizatlı (donatılı) harpuşta, agregasına göre ayrılır: mermer, granit, andezit veya bazalt ve kuvars-silis agregalı beton. Her birinin düz, L ve U kesitli kalemi vardır. Hazır harpuştanın avantajı, damlalık kanalının kalıpta düzgün çıkmasıdır.
Mermer, traverten, andezit, bazalt ve taş duvar harpuştası
Doğal taş harpuşta genellikle 3 cm levha olarak kesilir; tariflerde beyaz ve renkli mermer ile açık ve koyu renkli traverten ayrı kalemlerdir. Taş duvar üstü harpuştada seçimi belirleyen iki özellik, taşın su emme oranı (EN 13755 deneyi) ve donma-çözülme dayanımıdır (EN 12371 deneyi). Gözenekli taş su emer; donlu iklimde bu su taşı çatlatır. Taşın dış cephe taş kaplama için sorulan özellikleri harpuşta için de geçerlidir.
Mozaik, tuğla ve kiremit harpuşta
Mozaik harpuşta, kagir duvar üstüne dökülen ve yüzü mozaikle kaplanan beton başlıktır; tarifte ortalama 6 cm kalınlık, projesine göre açılan damlalıklar ve yan ile üst yüzlerde 2,5 cm mozaik kaplama tanımlanır. Tuğla harpuşta, özel biçimli başlık tuğlalarıyla ya da tuğlaların dik dizilmesiyle yapılır. Kiremitle kapatılan duvar başı geleneksel bir çözümdür; iki yana eğimli bir yatak üstüne kiremit dizilir.
Metal ve alüminyum harpuşta profili
Metal harpuşta; alüminyum, galvaniz sac, boyalı sac veya bakırdan bükülür. Alüminyum harpuşta profili genelde iki parçadır: duvara vidalanan bir alt tutucu ve üstüne geçen, kenarlarında damlalık bükümü olan kapak. Bir üreticinin alüminyum harpuşta teknik sayfasında kapak için 1050, tutucu için 5754 alaşımı, 1,5-2 mm sac kalınlığı ve eloksal veya boya kaplama verilir. Alaşım ve kaplama seçimi alüminyum alaşımlar ile elektrostatik toz boyalı profil sayfalarındaki mantığı izler. Alüminyum bakırla ya da bakırdan akan suyla temas etmemelidir (galvanik korozyon). İnce metal yüzey yağmurda ses yapar; alt yüzüne sönümleme örtüsü bu sesi azaltır.
Kompozit harpuşta
Kompozit harpuşta, alüminyum kompozit panel levhanın bükülmesiyle yapılır ve cephe kaplamasıyla aynı renkte bitiş verir. Levhanın kesik kenarı ve ek yerleri alttaki su yalıtımını açıkta bırakmamalıdır.
Damlalık, eğim ve çıkma payı
Harpuştanın başarısı üç ölçüye bağlıdır. İngiltere'de BS 5642'ye dayanan LABC Warranty parapet kılavuzu şu alt sınırları verir:
- Eğim: üst yüzeyde yataydan en az 2°. Eğimsiz harpuşta kabul edilmez.
- Çıkma payı: duvarın her iki yüzünden en az 40 mm taşma.
- Damlalık (damla kesme oluğu): taş ve beton harpuştanın alt yüzünde, dış kenardan tipik olarak 10-15 mm içeride, yaklaşık 12 mm genişlik ve 8 mm derinlikte bir oluk. Oluk, yüzey gerilimiyle harpuştanın altına dolanan suyu keser ve düşürür.
Aynı mantık pencere denizliği için de geçerlidir: taşmayan ya da damlalıksız yatay parça suyu cepheye yürütür. Cepheyi bir bütün olarak düşünen cephede su yönetimi yaklaşımında harpuşta, suyun ilk karşılandığı en üst hattır.
Derz, dilatasyon ve su yalıtımıyla birleşim
Harpuşta parçaları arasındaki harç derzi, sıcak-soğuk döngüsünde çatlayan ilk yerdir. Bu yüzden harpuşta altına duvar genişliğini kaplayan yatay bir su yalıtım şeridi (nem kesici) konur; derzden sızan su gövdeye inmez. Ankara Üniversitesi ders notları, uzun duvarların yaklaşık 10 metrede bir 15-25 mm genişliğinde dilatasyon ile bölünmesini ve bu derzin harpuştada da sürmesini öngörür. Derz dolgusu için hareket kapasitesi uygun elastik mastik seçilir (mastik ve silikon seçimi). Metal harpuşta için LABC kılavuzu, alüminyumda metre başına yaklaşık 1 mm hareket payı bırakılmasını, ek yerlerinin yalnız sahada sürülen mastiğe bırakılmamasını ve alüminyumun harca gömülmemesini ister.
Parapet üzeri harpuşta
Teras çatıda parapet, binanın en çok yağmur alan yatay yüzeyidir. Parapet üzeri harpuştada eğim çatı tarafına verilir; çatı membranı parapete dönerek yukarı çıkar ve harpuşta bu dönüşün üstünü örter (teras su yalıtımı, çatı membranı uygulaması). Parapet üç yüzden dışarıya açık bir betonarme çıkıntı olduğu için tipik bir ısı köprüsü noktasıdır; yalıtım harpuşta altından da geçirilmezse son kat tavanında yoğuşma ve küf görülebilir. Metal harpuşta rüzgârda emme etkisine girer; tutucuların sabitleme aralığı üreticinin hesabına göre belirlenir.
Bahçe duvarı ve taş duvar üstü harpuşta
Bahçe duvarı harpuştası iki yüzü de açık olduğu için genellikle beşik kesitli ve iki yana damlalıklıdır. Taş duvar üstünde üst sıra taşların düzgün bir yatak oluşturması, harpuştanın oynamadan oturması için şarttır. Duvarın arkasında toprak varsa bu bir istinat duvarıdır; harpuşta yalnız üstten gelen suyu keser, arkadaki toprak suyunu drenaj çözer. Bahçe kapısı ve ayak (kolon) başlarında harpuşta yerine piramit ya da düz kapaklar kullanılır.
Harpuşta fiyatları neye göre değişir?
Fiyat zamanla değiştiği için burada tutar verilmez; fiyatı belirleyen değişkenler şunlardır:
- Malzeme ve kalınlık: beton, mozaik, mermer, traverten, andezit, bazalt, alüminyum, sac, bakır.
- Kesit ve genişlik: düz, L ya da U; duvar genişliği büyüdükçe parça ağırlaşır.
- Yüzey işlemi: cilalı, honlu, kumlanmış, eskitilmiş taş; eloksal ya da boyalı metal.
- Özel parçalar: köşe, uç kapağı, dilatasyon parçası, kavisli duvar.
- Ölçü birimi: Bakanlık tariflerinde taş ve beton harpuşta metrekare (m²) ile ölçülür; metal harpuşta üreticileri ise çoğunlukla metretül (mt) kullanır. Karşılaştırmada aynı birim kullanılmalıdır.
- İşçilik ve söküm: eski harpuştanın sökülmesi tariflerde ayrı bir kalemdir; yükseklik ve iskele ihtiyacı işçiliği artırır.
Harpuşta yaptırırken kontrol listesi
- Üst yüzeyde eğim var mı, parapette çatı tarafına mı?
- Harpuşta iki yüzden en az 40 mm taşıyor mu, altında damlalık oluğu var mı?
- Altında duvar genişliğini kaplayan su yalıtım şeridi var mı?
- Duvardaki dilatasyon harpuştadan da geçiyor mu?
- Taşta don dayanımı, metalde galvanik temas ve genleşme payı düşünüldü mü?
Sık sorulan sorular
Harpuşta ile denizlik aynı şey mi?
Hayır. İkisi de suyu atan eğimli yatay parçadır, ancak denizlik pencere boşluğunun altına, harpuşta duvarın tepesine konur. Bakanlık tariflerinde aynı grupta sayılırlar.
Harpuşta TDK'da var mı?
26 Eylül 2026 itibarıyla TDK Güncel Türkçe Sözlük'te madde olarak yok. Kelime Farsça kökenlidir ve mimarlık ile inşaat metinlerinde yaygın olarak kullanılır.
Harpuşta kaç derece eğimli olmalı?
İngiliz uygulamasına dayanan kılavuzlar en az 2° ister. Bu bir alt sınırdır; beşik kesitli beton ve taş harpuştada eğim genellikle daha diktir.
Alüminyum harpuşta mı, beton harpuşta mı?
Alüminyum hafiftir, uzun parçalarla az derz verir ve metal cepheyle uyumludur; genleşme ve galvanik temas iyi çözülmelidir. Beton ve taş ağırdır, rüzgârdan etkilenmez, dona dayanıklı seçilmelidir. Seçimi duvarın türü, cephe malzemesi ve bakım beklentisi belirler.
Harpuşta altından su neden sızar?
En sık sebepler çatlamış harç derzleri, harpuşta altında su yalıtım şeridinin olmaması, damlalıksız ya da taşmayan parçalar ve parapette membranın yeterince yukarı çıkmamasıdır.