Subasman Nedir? Subasman Kotu, Duvarı ve Yalıtımı
Subasman, bir binanın temelinin üstünde başlayıp zemin kat döşemesine kadar yükselen ve binayı çevresindeki zeminden yukarıda tutan alt bölümdür; sözlükteki Türkçe karşılığı oturmalık, gündelik dildeki yazımı çoğu zaman "su basman"dır. Bu kelime üç anlamda kullanılır: (1) yapı elemanı olarak temel ile zemin kat döşemesi arasındaki duvar veya perde bölümü (subasman duvarı); (2) imar mevzuatında ve projede bir seviye, yani zemin kat taban döşemesinin üst kotu (subasman kotu, subasman seviyesi); (3) cephe uygulamasında mantolamanın ve kaplamanın başladığı, zeminle buluşan alt şerit (subasman bölgesi, subasman profili).
Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ü kelimeyi Fransızca soubassement kökenli, mimarlık alanına ait bir isim olarak verir ve okuru "oturmalık" maddesine gönderir. Oturmalık, sözlükte "sağlam bir taban oluşturmak için temel ile birlikte belli bir yüksekliğe ulaşmış yapının oturduğu bölüm; oturma duvarı, subasman" diye tanımlanır. "Su basman" yazımı kelimeyi "suyun basmadığı seviye" diye okur; köken Fransızcadır, ama bu okuma işlevi yanlış anlatmaz.
Subasman ne demek? Sözlükteki ve alandaki anlamları
| Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|
| Oturmalık: temel ile birlikte belli bir yüksekliğe ulaşmış, yapının oturduğu bölüm; oturma duvarı | isim; mimarlık | TDK, "subasman" ve "oturmalık" |
| Subasman kotu (zemin kat taban kotu): binaların zemin kat taban döşemesinin üst kotu | imar mevzuatı | Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, Madde 4 |
| Zemin kat: kat adedine göre en altta yer alan ve "su basman kotunun" üzerindeki kat | imar mevzuatı | Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, Madde 4 |
| Subasman bölgesi, subasman hizası: cephenin zeminle birleşen, sıçrayan suya ve darbeye açık alt şeridi; mantolamanın başlangıç profili (subasman profili) buraya takılır | cephe, ısı yalıtımı uygulaması | Üretici teknik dokümanları (ör. Baumit dış cephe ısı yalıtım sistemleri kataloğu) |
Yönetmelik iki yazımı da kullanır: tanımlar maddesinde "subasman kotu", zemin kat tanımında "su basman kotu". Sözlükteki doğru yazım subasmandır.
Yapıda subasman nedir, nerede başlar, nerede biter?
Subasman, temel ile üst yapı arasındaki geçiştir. Alt sınırı temelin üst yüzü, üst sınırı zemin kat döşemesidir; aradaki yükseklik binanın çevresindeki zeminden ne kadar yukarıda oturduğunu belirler. Betonarme binada bu bölüm çoğunlukla temelle birlikte dökülen çevre perdesi (temel subasman perdesi) ve üstündeki zemin kat döşemesidir; yığma ve kırsal yapılarda taş, tuğla veya briket duvardır. Subasman kaba inşaatta temelden hemen sonra gelir.
Subasmanın dört işi vardır: duvarların ve döşemenin yükünü temele aktarır, zemin katı yağmur sıçramasının ve yüzey suyunun üstüne çıkarır, döşeme toprağa oturuyorsa içindeki sıkıştırılmış dolguyu çevreler ve binanın ıslanan, kirlenen, darbe alan en alt şeridi olarak cepheyi bitirir.
Subasman duvarı çeşitleri ve malzemeleri
| Tür | Nerede | Malzeme | Kritik nokta |
|---|---|---|---|
| Temel subasman perdesi | Radye veya sürekli temelli betonarme binalar | Betonarme | Dış yüzde su yalıtımı; döşeme kenarında ısı köprüsü |
| Taş duvar subasman | Kırsal ve geleneksel yapılar, bağ evleri | Moloz veya kesme taş, harç | Harç derzlerinden kılcal nem yükselmesi; yatay nem kesici |
| Tuğla veya briket subasman | Tek-iki katlı yığma yapılar | Dolu tuğla, beton briket | Su emme; toprağa bakan yüzde yalıtım |
| Yükseltilmiş beton plak (su basmanı) | Prefabrik, konteyner, çelik ve ahşap hafif yapılar | Betonarme plak ve çevre kirişi | Ankraj; döşeme altının yalıtımı veya havalandırması; yağmur suyunun uzaklaştırılması |
Subasman ile bodrum farkı
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği bodrum katı "zemin katın altındaki katlar" diye tanımlar. Subasman ise bir kat değil, bir bölüm ve bir seviyedir. Bodrumsuz binada temel ile zemin kat döşemesi arasındaki kısa duvardır; bodrumlu binada bodrum perdesinin zemin üstünde kalan kısmıdır. Bodrumun sorunu toprağın ve yeraltı suyunun yanal basıncı, subasmanın sorunu sıçrayan su ve kılcal nemdir; iki yalıtım birbirine bağlanır ama detayları aynı değildir.
Subasman kotu nedir? ±0,00, tabii zemin ve imar yönetmeliği
Subasman kotu, zemin kat döşemesinin üst yüzünün yüksekliğidir. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin tanımlar maddesi bunu açıkça yazar: subasman kotu (zemin kat taban kotu), binaların zemin kat taban döşemesi üst kotudur ve imar planında aksine bir hüküm yoksa ±0,00 kotunun altına düşemez, +1,20 kotunun üzerine çıkamaz. Buradaki ±0,00, binanın kot aldığı noktadır; projedeki bütün kotlar ona göre artı ve eksi yazılır.
±0,00 çoğu zaman tabii zemin ("arazinin hafredilmemiş veya doldurulmamış hali") değildir; imar planında aksi yoksa kot yoldan alınır. Yoldan kotlandırmada kot, parselin kot aldığı yol cephesinde bina köşeleri hizasındaki en yüksek tretuvar (kaldırım) seviyesidir; tretuvar, kırmızı kota göre belirlenen yol seviyesinin 0,18 m üstü kabul edilir. Arazi meyilliyse ve ön bahçe yeterince derinse (parsel yoldan yüksekte ve ön bahçe en az 10 m, ya da yoldan aşağıda ve en az 12 m) tabii zeminden kot verilir; bu durumda ±0,00 binanın köşe kotlarının aritmetik ortalamasıdır. Yönetmeliğin güncel metni mevzuat.gov.tr üzerindedir (Madde 4, 9, 10, 11 ve 12).
Kotun önemi yükseklik hesabından gelir. Yönetmelik bina yüksekliğini binanın kot aldığı noktadan saçak seviyesine kadar ölçer; planlardaki kat adetleri ile bina yüksekliklerinin birbirine çevrilmesinde de kot alınan noktaya en fazla 1,2 m eklenerek bulunan subasman kotu esas alınır. Subasman ne kadar yükselirse, izin verilen bina yüksekliğinden o kadarı zemin kat döşemesinin altında kalmış olur.
Subasman kotunu kim belirler, nasıl verilir?
±0,00 noktası mal sahibinin ya da müteahhidin seçimi değildir. Yönetmelik bu noktanın tespitini ilgili idareye bağlar: bir parselde birden fazla bina yapılıyorsa her binanın kotu, idarenin imar birimince onaylanan vaziyet planına göre verilir; henüz oluşmamış yollarda bordür ve tretuvar seviyesini idare hazırlayacağı projeyle belirler. Kot alınan nokta, açığa çıkan kat kazanmak veya kat sayısını artırmak amacıyla tespit edilemez. Mimar, subasman kotunu bu ±0,00'a göre 0 ile +1,20 m aralığında, giriş, arazi eğimi ve drenaja bakarak seçer ve mimari projenin kesitlerinde gösterir. Yönetmelik aplikasyonu, temel vizesini ve su ve ısı yalıtım vizesini yapı denetim defterine işlenecek işler arasında sayar (yapı denetim ve iskân süreci).
Subasman seviyesi ve yüksekliği: minimum ne kadar olmalı?
"Subasman seviyesi" ile "subasman kotu" aynı şeydir; "subasman yüksekliği" bu seviyenin çevredeki zeminden ne kadar yukarıda olduğudur. Yönetmelik asgari bir santim değil bir aralık verir: yoldan kotlandırılan binada zemin kat döşemesi kaldırımın altında kalamaz, 1,20 m'den fazla da yükselemez.
Teknik açıdan belirleyici olan, döşemenin ve duvar diplerinin sıçrayan yağmurdan ve zemin neminden korunmasıdır. Başka ülkeler bunu sayıyla koyar: İngiltere'nin yapı yönetmeliği rehberi Approved Document C, dış duvardaki yatay nem kesicinin (damp-proof course) bitişik zeminden en az 150 mm yukarıda olmasını ister; Hindistan Ulusal Yapı Yönetmeliği (NBC 2005) subasman yüksekliğini çevre zeminden en az 450 mm olarak verir. Bu sayılar Türkiye'de bağlayıcı değildir, ama aynı fiziğe verilmiş cevaplardır. Arsa yola göre çukurdaysa, yüzey suyu binaya doğru akıyorsa veya bölge taşkına açıksa subasman kotu sonradan değiştirilemeyecek bir karar olarak baştan, drenajla birlikte düşünülür.
Subasmanda su yalıtımı ve drenaj
Subasman toprağa en yakın, en çok ıslanan duvardır. Nem üç yoldan gelir: zeminden geri sıçrayan yağmur, beton ve harç gözeneklerinden kılcal yolla yükselen zemin nemi ve duvar dibine akan yüzey suyu. Dört önlem birlikte çalışır:
- Düşey su yalıtımı: perdenin toprağa bakan yüzüne, suyun geldiği tarafa uygulanır ve zemin üstüne kadar çıkarılır.
- Yatay nem kesici: yığma subasmanda zemin üstündeki bir derzde kılcal yükselmeyi kesen sürekli bant; döşeme altındaki su yalıtımıyla birleşir.
- Drenaj: temel seviyesinde delikli boru, filtre ve drenaj levhası suyu duvardan uzaklaştırır; ayrıntılar bodrum ve temel su yalıtımı sayfasında.
- Zemin eğimi ve yağmur suyu: bina çevresindeki zemin binadan dışarı eğimli olmalı, yağmur oluğu iniş boruları suyu duvar dibine boşaltmamalıdır.
Biri eksikse nem, iç yüzde süpürgelik hizasında boya kabarması, tuz çiçeklenmesi ve küf olarak görünür; soğuk, ıslak duvar dibi yoğuşma riskini de artırır.
Subasman ısı yalıtımı: XPS, mantolamanın zemine inen kısmı ve ısı köprüsü
Zemin kat döşemesinin cepheyle birleştiği subasman hizası, binanın en sık atlanan ısı köprülerinden biridir: betonarme döşeme ve perde, ısıyı dışarıya ve toprağa kesintisiz iletir. Cephedeki mantolama subasman profilinde bitip aşağı devam etmezse döşeme kenarı yalıtımsız kalır ve içeride döşeme–duvar köşesinin yüzey sıcaklığı düşer. İyi detayda yalıtım aşağı devam eder. Zemine yakın bantta ve toprak altında XPS kullanılır, çünkü kapalı hücreli yapısı su emmez ve basınca dayanıklıdır; üst cephede EPS (strafor) veya taş yünü devam edebilir. Malzemelerin karşılaştırması: mantolama levhası seçimi. Baumit'in dış cephe ısı yalıtım sistemleri kataloğu subasman profilini, damlalığı ve yukarı çıkıntısıyla yalıtım sistemini subasmana sabitleyen alüminyum U profil olarak anlatır ve profilin alt bölümünde zeminden en az 30 cm yukarıya kadar XPS levha kullanılmasını önerir. Sıçrama bölgesinde su emen levha kullanılması, mantolamada yapılan hatalar arasında en sık görülenlerden biridir.
Subasman kotu, zemin kattaki kapıların eşiğini ve yerden pencerelerin alt kasasını da belirler; eşiğin altından ısı ve su yalıtımı kesintisiz geçmelidir.
Subasman kaplaması: taş, seramik ve sıva
Subasman üst cepheden daha dayanıklı bir yüzeyle bitirilir. Üç yaygın seçenek:
| Kaplama | Güçlü yanı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Doğal veya kompozit taş | Darbeye ve aşınmaya dayanıklı; geleneksel "taş subasman" görünümü | Yapıştırıcı ve derz dona dayanıklı, su emmesi düşük olmalı; ağır taşta mekanik bağlantı (dış cephe taş kaplama) |
| Seramik, granit seramik | Düşük su emme, kolay temizlik | Esnek yapıştırıcı ve derz; mantolama üstünde sistem üreticisinin izin verdiği ağırlık |
| Dekoratif (mozaik) sıva, su itici sıva | Hafif; mantolama sistemiyle aynı alt katmana uygulanır | Sıçrama suyuna dayanıklı, su itici bir son kat (dış cephe boyası seçimi) |
Alt kenar damlalıklı profille bitirilir, üst kenardan arkaya su girmesi engellenir. Cephe kaplama sistemlerinin genel karşılaştırması: dış cephe kaplama.
Subasman maliyeti neye göre değişir?
Subasman maliyetini tek bir birim fiyatla hesaplamak yanıltıcıdır; kalemler projeden projeye değişir. Belirleyici değişkenler:
- Yükseklik ve çevre uzunluğu: duvar alanı bina çevresi ile yüksekliğin çarpımıdır; yükseklik arttıkça beton, kalıp, donatı ve içerideki dolgu büyür.
- Zemin ve temel sistemi: radye veya sürekli temel; zayıf ya da sulu zemin ek önlem getirir.
- Malzeme: betonarme perde, taş duvar ya da briket.
- Yalıtım ve drenaj: düşey ve yatay su yalıtımı, drenaj borusu, XPS kalınlığı.
- Kaplama ve dolgu: sıva, taş veya seramik; dolgunun malzemesi ve sıkıştırılması.
Hesapta önce metraj çıkarılır (duvar alanı, beton hacmi, yalıtım alanı, drenaj uzunluğu), birim fiyatlar sonra güncel tekliflerden uygulanır; eski yıllara ait maliyet tabloları yol göstermez.
Prefabrik ve bağ evinde su basmanı
Prefabrik, konteyner ve çelik yapılı hafif evlerde "su basman", evin oturduğu yükseltilmiş betonarme plaktır. Amaç aynıdır: evi zemin neminden ve yağmur sıçramasından uzak tutmak, yükü zemine dağıtmak. Döşemenin altı ya yalıtılmış bir betonarme plaktır ya da havalandırılan bir boşluk; ikincisinde döşemenin kendisi yalıtılır. Isı köprüsü ve yoğuşma riskleri: konteyner ev ve tiny house yalıtımı, çelik konstrüksiyon ev. Bağ evi gibi yapılar ayrıca izne bağlıdır; parselin durumu önce ilgili idareden öğrenilir.
Sık sorulan sorular
Subasman ne demek?
Temel ile zemin kat döşemesi arasında kalan, binayı zeminden yükselten bölümdür. TDK'da Fransızca kökenli bir mimarlık terimi olarak geçer ve "oturmalık" (oturma duvarı) maddesine gönderilir.
Su basman mı, subasman mı?
Sözlükteki yazım "subasman"dır. "Su basman" gündelik dilde yaygındır; Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği de zemin kat tanımında bu yazımı kullanır.
Subasman kotu ile ±0,00 aynı şey mi?
Hayır. ±0,00 binanın kot aldığı noktadır (çoğunlukla kaldırım seviyesi). Subasman kotu zemin kat döşemesinin üst yüzüdür ve yönetmeliğe göre ±0,00 ile +1,20 m arasında olmalıdır.
Minimum su basman yüksekliği kaç cm?
Yönetmelik asgari bir sayı değil, ±0,00 ile +1,20 m arasında bir aralık verir. Teknik hedef, döşemenin ve duvar diplerinin sıçrama bölgesinin üstünde kalmasıdır.
Subasmana mantolama yapılır mı?
Yapılır; yapılmazsa döşeme kenarı ısı köprüsü olarak kalır. Zemine yakın bantta ve toprak altında XPS kullanılır.