Cumba Nedir? Anlamı, Geleneksel Evde Cumba ve Kapalı Çıkma

Cumba, bir yapının üst katlarında odanın ya da sofanın ana duvar hizasından dışarıya, çoğunlukla sokağa doğru taşan, üstü ve yanları kapalı, genellikle üç yönden pencereli bölümüdür. Bu kelime dört anlamda kullanılır: TDK'nın iki mimarlık anlamı (çıkma yapan oda bölmesi ve eski evlerde pencere hizasından taşan kafesli bölüm), imar mevzuatındaki teknik karşılığı olan kapalı çıkma ve mobilya atölyelerinde levha kenarına yapıştırılan kenar bandı. Kelime Türkçeye Farsça cunbed sözcüğünden geçmiştir (TDK Güncel Türkçe Sözlük).

Cumba ne demek? Anlamlar tablosu

TDK'daki iki anlamın ikisi de yapıyla ilgilidir; üçüncü satır aynı şeyin bugünkü mevzuattaki adı, dördüncüsü ise sözlükte bulunmayan bir atölye kullanımıdır.

Yakın iki kelime de sözlükte yer alır: cumbalı "cumbası olan (yapı)" demektir; şahnişin (şahniş) ise TDK'ya göre eski Türk mimarisinde odanın ön cephesinde yer alan, üç yanı pencereli çıkmadır ve bugün eskimiş sayılır.

Cumba nedir? Mimarideki anlamı

Cumba, zemin katın üstündeki katlarda odanın bina gövdesinden dışarı taşan kısmıdır. İçeriden bakıldığında odanın bir parçasıdır; dışarıdan bakıldığında cepheden öne çıkan, çoğu zaman üç yüzünde pencere bulunan bir kutu gibi görünür. TDK tanımında iki unsur öne çıkar: cumba kapalıdır, yani balkon gibi açık bir alan değildir; ve dışarıya taşar, bu yüzden altında bir taşıyıcıya (payanda, konsol kiriş ya da konsol döşeme) ihtiyaç duyar.

• Çıkma: Cepheden taşan her elemanın genel adıdır. Açık çıkma balkon gibi en az bir yüzü açık olandır; cumba ise kapalı çıkmadır.
• Şahnişin: Aynı ailenin daha küçük örneği için kullanılır; sanat tarihi literatüründe küçük cumbalara şahnişin ya da şahniş dendiği yazılır.
• Balkon: Yönetmelikteki tanımıyla en az bir dış cephesi açıktır. Kapatılan bir balkon görünüşte cumbaya benzese de hukuken ayrı bir konudur.
• Cumba pencere: Çıkmanın yüzlerine yerleştirilen pencere düzenidir; İngilizcede bay window, kavisli olanı bow window diye geçer (bkz. pencere ve cephe terimleri sözlüğü).

Cumbalı oda ne demek?

Cumbası olan odadır. Geleneksel evde cumbalı oda, en çok ışık ve manzara alan oda olduğu için misafir kabul edilen ve evin büyüğünün oturduğu "baş oda" olarak kullanılırdı. Bugün emlak dilinde, bir duvarı dışarı taşan ve üç yönden pencere alan oda için söylenir.

Geleneksel Türk evinde cumba

Cumba, Osmanlı döneminde biçimlenen geleneksel Türk evinin en tanınan ortak öğelerinden biridir. Sanat tarihçisi Yusuf Çetin'in "Geleneksel Türk Evinde Cumba" makalesine göre sebep hem kentsel hem de mekânsaldır: surlarla sınırlı eski kentlerde arsa dardı ve sokak genişliği korunmak zorundaydı; bu yüzden zemin kat sokağa taşmaz, yaşanan üst katlar cumbalarla dışarı genişlerdi. Cumba, düzensiz bir arsada bile üst kattaki odaları kareye yakın dörtgenlere çevirir ve odaya günün her saatinde ışık alır.

Makalede iki tür ayrılır: odanın sokak cephesindeki oda cumbası ve sofanın cepheye bakan yüzündeki sofa cumbası (Anadolu'da "taht", "seki" ya da "köşk" diye de anılır). Cumbanın içi çoğu zaman sabit bir sedirle doldurulurdu. Mahremiyet için karşı komşuya bakan pencereler ya göz hizasının üstüne alınır ya da ahşap kafeslerle kapatılırdı; TDK'daki "kafesli bölüm" anlamı buradan gelir.

19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında bazı cumbalarda çıkma altında demir konsollar da kullanılmıştır. Makalenin yapı fiziği açısından ilginç bir gözlemi var: soğuk ve ılıman bölgelerde çıkmanın altı samanlı kerpiç çamuruyla kapatılarak odanın ısınması sağlanmış, sıcak bölgelerde ve bağ evlerinde ise altı açık bırakılarak serinlik elde edilmiştir. Bugün "çıkma altı yalıtımı" dediğimiz ayrıntının geleneksel karşılığı budur.

En bilinen örneklerden Safranbolu, 1994'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. UNESCO'nun tanıtım metni, Çukur ve Kıranköy'ün dar ve kıvrımlı sokaklarında evlerin çıkmalarının ilginç sokak perspektifleri oluşturduğunu ve eski evlerin ahşap karkaslı, arası çeşitli malzemelerle doldurulmuş olduğunu belirtir.

Günümüz yapısında cumba: imar yönetmeliğinde kapalı çıkma

Bugünkü mevzuatta "cumba" kelimesi geçmez; aynı eleman kapalı çıkma olarak düzenlenir. Uygulama imar planı olan alanlarda Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (Resmî Gazete, 3 Temmuz 2017, sayı 30113, değişiklikleriyle) şunları söyler:

• Tanım (Madde 4): Çıkma; döşemelerin uzantısı olarak yapılan, parsel sınırları dışına taşmayan, en az bir ucu serbest, mesnetli, açık veya kapalı olan ve derinliği plan ya da yönetmelikle belirlenen yapı elemanıdır.
• Taşma ölçüleri (Madde 41): Kapalı çıkma yol cephesinde yapı yaklaşma sınırından en fazla 1,50 m taşabilir; arka ve yan bahçede parsel sınırına 3,00 m'den fazla yaklaşmamak kaydıyla 1,50 m taşabilir. Zeminden çıkma altına kadar düşey mesafe en az 2,40 m olmalıdır.
• Yüksek konut binaları (Madde 5): İçinde konut bulunan, zemin hariç 7 kat ve üzeri binalarda kapalı çıkma yapılamaz (2023 değişikliği). Kapalı çıkma yapılabilen yerinde dökme betonarme binalarda, çıkmayı oluşturan konsolun bağlandığı düşey taşıyıcıların kirişlerle çerçeve oluşturması istenir (2025 değişikliği; bazı taşıyıcı sistem türleri hariç).
• Alan hesabı (Madde 21): Açık ve kapalı çıkmalar katlar alanına dâhildir; yani cumba inşaat alanı hesabına girer.
• Saçak (Madde 42): Binada çıkma varsa saçak, çıkmadan itibaren 0,50 m'yi aşamaz.

Uygulama imar planının notları ve bazı belediyelerin kendi imar yönetmelikleri farklı hüküm getirebilir; kesin ölçü parselin imar durumundan öğrenilir. Mevcut bir balkonun kapatılıp odaya katılması ise ayrı bir izin konusudur (bkz. balkon kapatma izni).

Cumba pencere tipleri

Cumba pencereler, çıkmanın plandaki şekline göre adlandırılır. Tipik düzen ortada geniş, çoğu zaman sabit bir cam ve iki yanda açılır kanatlardır; kanatların açılım biçimi için pencere açılım şekilleri sayfasına bakılabilir.

Açılı cumbada köşeler dik açı değildir; bu yüzden PVC ve alüminyum sistem üreticilerinin detay profil listelerinde, örneğin 135° dönüş profili gibi açıya özel bağlantı parçaları bulunur. Köşe birleşiminin kalitesi hem hava sızdırmazlığını hem de köşenin soğuk kalıp kalmayacağını belirler.

Cumbada ısı kaybı, ısı köprüsü ve yoğuşma

Cumba, aynı taban alanına göre dış havaya bakan yüzeyi artırır: ön ve yan yüzler, çoğu zaman tavan ve mutlaka döşeme altı dışarıyla temas eder. Pencere oranı yüksek olduğundan kaybın büyük bölümü doğramadan olur. Sorunların toplandığı hatlar şunlardır:

• Konsol döşeme: Betonarme döşeme içeriden dışarıya kesintisiz uzanır; konsol balkondaki ısı köprüsü burada da oluşur. Yeni yapıda bu hat, konsolun yükünü taşırken ısıyı kesen yük taşıyan ısı yalıtım elemanlarıyla ayrılabilir.
• Çıkma altı: Döşemenin altı doğrudan dış havadır. Mantolama çıkma altına döndürülmezse oda zemini soğuk kalır; bu, mantolamada en sık atlanan noktalardan biridir.
• Köşe ve tavan birleşimleri: İki doğramanın birleştiği dikmeler, cumba tavanının duvara bağlandığı hat ve üstü açıkta kalan cumbanın çatısı hem ısı hem su yalıtımı ister.

Bu hatlarda iç yüzey sıcaklığı düşer ve oda havasındaki nem orada yoğuşur; cumba köşesinde ya da döşeme kenarında görülen küf lekesi çoğu zaman buradan kaynaklanır (bkz. pencerede terleme ve rutubet). Bir hattın ek kaybı, metre başına ısı kaybını anlatan doğrusal ısı köprüsü katsayısıyla ölçülür (değerler sözlüğü).

Cumbada doğrama ve cam seçimi

Doğrama taşıyıcı değildir; cumbanın yükünü konsol ya da payanda taşır, pencere yalnız dolgu elemanıdır. Seçimde dört başlık belirleyicidir:

1. Profil: PVC (pimapen), ısı yalıtımlı alüminyum profil ya da ahşap pencere. Karşılaştırma için: PVC mi alüminyum mu. Açılı köşelerde sistemin kendi dönüş profilini kullanmak, köşeyi sahada silikonla kapatmaktan daha sağlıklıdır.
2. Cam: Cam alanı büyük olduğundan ısıcam ünitesinin niteliği belirleyicidir; low-e ısı kontrol camı ve çift ya da üç cam kararı cephe yönüne göre verilir. Güneye bakan cumbada yaz ısınması için dış gölgeleme (panjur) düşünülmelidir.
3. Montaj: Doğrama çevresinde iç taraf dış taraftan daha sızdırmaz olmalıdır (RAL montaj ilkesi). Pencere altında damlalıklı bir denizlik, iç yüzde pervaz ve pencere altındaki dolu duvar (parapet) yalıtım katmanıyla sürekli olmalıdır.
4. Su: Cumba tavanının cepheyle birleştiği hat ve pencere üst kasası suyun en çok zorladığı yerlerdir (bkz. pencereden su sızması).

Maliyeti ise çıkmanın boyu ve açısı, kanat sayısı ve açılım tipi, profil ve cam paketi, köşe profilleri ile konsol ve yalıtım işçiliği belirler. Ürün ailelerinin genel görünümü için pencere ve ürünler sayfalarına bakılabilir.

Öteki anlamlar ve kullanımlar

Mobilyada cumba nedir?

Mobilya ve marangoz atölyelerinde "cumba", sunta ya da MDF levhanın kesilmiş kenarına yapıştırılan kenar bandının piyasa adıdır: "PVC cumba", "tutkallı cumba", "cumba bandı" gibi. Bu kullanım TDK'da yer almaz; mimarlıktaki cumbayla bağı yoktur. Kenar bandı levhanın kenarını nemden ve darbeden korur, görünüşü tamamlar.

İşletme adları

Arama motorunda "cumba" ile birlikte görülen kuruyemiş, baharat ya da mobilya mağazası sonuçları işletme adlarıdır; kelimenin sözlük anlamıyla ilgili değildir.

Sık sorulan sorular

Cumba ile balkon arasındaki fark nedir?
Balkonun en az bir yüzü açıktır ve odadan bir bölme elemanıyla ayrılır; cumba ise kapalıdır ve odanın kendisidir. Yönetmelik ikisini de "çıkma" sayar: balkon açık çıkma, cumba kapalı çıkmadır.

Cumba ile şahnişin aynı şey mi?
Çok yakındır. TDK şahnişini odanın ön cephesindeki üç yanı pencereli çıkma olarak tanımlar ve kelimeyi eskimiş sayar; sanat tarihi literatüründe küçük cumbalara şahnişin dendiği belirtilir.

Her binaya cumba yapılabilir mi?
Hayır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ne göre içinde konut bulunan, zemin hariç 7 kat ve üzeri binalarda kapalı çıkma yapılamaz; daha alçak binalarda da taşma ölçüleri ve çıkma altı yüksekliği sınırlıdır. Plan notları ayrıca belirleyicidir.

Cumba evi soğutur mu?
Doğru yalıtılmamışsa evet: dışa bakan yüzey artar, konsol döşeme ısı köprüsü oluşturur ve çıkma altı dış havaya açıktır. Çıkma altı ve köşeler sürekli yalıtılır, doğrama ile cam iyi seçilirse cumbalı oda da diğer odalar kadar konforlu olabilir.

Cumbaya hangi pencere uygundur?
Açılı köşeler için sistemin kendi dönüş profillerini sunan, ısı yalıtımlı bir doğrama ve cephe yönüne göre seçilmiş bir yalıtım camı. Ortada sabit, yanlarda açılır kanat en yaygın düzendir.

İlgili sayfalar

• Isı köprüsü nedir, nerelerde oluşur?
• Yoğuşma nedir?
• Pervaz nedir?
• Parapet nedir?
• Pencere ve kapı açılım şekilleri
• Balkon kapatma izni
• Şap altı yalıtım ve çıkma altından ısı kaybı
• Pencere · Isıcam · Cam balkon