Bitüm Nedir? Bitümlü Membran, 50/70 Bitüm, Asfalt ve Katran Farkı

Bitüm, ham petrolün rafineride vakumla damıtılmasından geriye kalan; oda sıcaklığında katı ya da yarı katı, ısıtılınca yumuşayan, suyu geçirmeyen ve yapıştıran koyu kahverengi-siyah maddedir. Yollarda asfaltın bağlayıcısı, yapıda ise su yalıtım membranının, bitümlü shingle'ın ve sıvı yalıtım ürünlerinin ana malzemesidir.

Bu kelime iki anlamda kullanılır: (1) jeolojide, yeryüzünde kendiliğinden bulunan, karbon ve hidrojence zengin doğal yakıt maddelerinin genel adı — halk arasındaki adıyla yer sakızı; (2) yol kaplamasında ve çatıların, yapıların su geçirmez hâle getirilmesinde kullanılan malzeme. Bugün yapıda ve yolda kullanılan bitümün neredeyse tamamı ikinci anlamdaki, petrolden rafine edilen maddedir.

Bitüm nedir, ne demek? Anlamlar tablosu

Sözlük tanımları TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten alınmıştır. Teknik tanım ve üretim bilgisi, Avrupa bitüm üreticileri birliği ile Asphalt Institute'un ortak yayını The Bitumen Industry – A Global Perspective'e dayanır.

Bitüm nasıl elde edilir? Doğal bitüm ve rafineri bitümü

Rafineri bitümü: Ham petrol önce atmosferik, ardından vakum altında damıtılır; benzin, motorin gibi hafif kısımlar ayrıldıktan sonra kalan, damıtılamayan ağır kısım bitümdür. Bu kalıntı gerektiğinde sıcakta içinden hava geçirilerek sertleştirilir; buna oksitlenmiş (üflenmiş) bitüm denir ve çatı ürünlerinde kullanılır. Eurobitume'un aktardığı tahmine göre dünyada 2022'de yaklaşık 120 milyon ton bitüm tüketilmiş; bunun yaklaşık %85'i yol ve saha kaplamalarında, yaklaşık %10'u çatı ürünlerinde kullanılmıştır.

Doğal bitüm: Petrolün yer kabuğunda yüzeye sızıp hafif kısımlarını kaybetmesiyle oluşan doğal asfaltlardır (Trinidad göl asfaltı, gilsonit, kaya asfaltı gibi). Rafine edilmezler, ağırlıkça %37'ye varan mineral madde içerebilirler ve bugün çoğunlukla katkı olarak kullanılırlar. TDK'nın birinci anlamı bu gruba karşılık gelir.

Tüpraş bitüm: Türkiye'de bitüm üreten rafinerilerden biri Tüpraş'tır; aramalarda "Tüpraş bitüm" adının öne çıkması bundandır. Şirketin ürün sayfasında 50/70, 70/100, 100/150 ve 160/220 penetrasyon sınıfı bitümler, Modiphal-T adlı polimer modifiye bitümler (PMB), Emuphal-T adlı bitüm emülsiyonları ve bitümlü bağlayıcılar ürün spesifikasyonlarıyla listelenir. Teslim İzmit, İzmir, Kırıkkale ve Batman rafinerilerinden yapılır.

Bitüm, asfalt, katran ve zift arasındaki fark

Bu dört kelime günlük dilde birbirine karıştırılır; teknik olarak farklı maddelerdir ve ülkeye göre adlandırma da değişir.

En önemli ayrım şudur: katran ve zift bitüm değildir. Kömür katranı ve zift, bitümlü kömürün 800 °C'nin üzerinde ısıl ayrışmasıyla üretilir; bileşimi, fiziksel davranışı ve sağlık riskleri bakımından petrol bitümünden belirgin biçimde farklıdır. TDK'nın asfalt maddesinde geçen "ana maddesi katran olan" karışım tanımı eski yol yapım pratiğini yansıtır; bugün yol asfaltının bağlayıcısı petrol bitümüdür.

50/70 bitüm ne demek? Penetrasyon sınıfları

Yol ve sanayi bitümleri penetrasyon değerine göre sınıflandırılır: 100 gramlık standart bir iğnenin 25 °C'deki bitüme 5 saniyede kaç onda bir milimetre battığı ölçülür (EN 1426). 50/70 bitüm, bu değeri 50 ile 70 (yani 5-7 mm) arasında olan bitüm demektir. Sayı küçüldükçe bitüm sertleşir. Avrupa'da yol bitümlerinin gereklilikleri EN 12591'de, yumuşama noktası (halka-bilye) deneyi EN 1427'de tanımlanır.

Modifiye bitüm: SBS ve APP

Saf bitüm soğukta kırılganlaşır, sıcakta akar. Bu aralığı genişletmek için bitüme polimer katılır; Eurobitume'a göre polimer oranı ağırlıkça %1-7, tipik olarak %3-5'tir. Yapıda iki tür öne çıkar:

• SBS (stiren-bütadien-stiren): Kauçuk benzeri (elastomerik) davranış verir; soğukta esnekliğini korur, yapı hareketini ve ısıl genleşmeyi daha iyi karşılar. Ürünler soğukta bükülme sıcaklığıyla (ör. -20 °C) anılır.
• APP (ataktik polipropilen): Plastik benzeri (plastomerik) davranış verir; yüksek sıcaklığa ve güneşe daha dayanıklıdır, soğuktaki esnekliği SBS kadar değildir.

Bitümlü membran nedir?

Bitümlü membran (bitümlü su yalıtım örtüsü), polimerle modifiye edilmiş bitümün kireçtaşı filler ile karıştırılıp yaklaşık 200 °C'de polyester keçe ya da cam tülü taşıyıcıya emdirilmesiyle üretilen rulo örtüdür. Taşıyıcı çekme dayanımını, bitüm su geçirmezliği sağlar. Alt ve üst yüzü polietilen film, üst yüzü mineral granül (arduvaz) kaplı olabilir. Çatı su yalıtımında kullanılan örtüler EN 13707'ye, temel ve bodrum örtüleri EN 13969'a göre tanımlanır. Örnek bir üretici teknik sayfası: SBS katkılı, -20 °C soğukta bükülmeli membran (2, 3 ve 4 mm; şaloma ile, +5 °C üzerinde ve yağışsız havada uygulanır).

Membran üç yolla yapıştırılır: şaloma alevi ya da sıcak havayla eritilerek, kendinden yapışkanlı yüzeyle soğuk olarak veya sıcak bitümle. Serimin, bindirmelerin ve parapet dönüşünün nasıl yapıldığı ayrı bir konudur: çatı membranı uygulaması. Teras katman sırası için teras su yalıtımı, toprak altı için bodrum ve temel su yalıtımı sayfalarına bakılabilir. Kauçuk esaslı alternatif olan EPDM bitüm içermez ve bitümle uzun süreli temasta bozulur.

Bitüm bant

Bitüm bant, kendinden yapışkanlı bitüm tabakasının üstü genellikle alüminyum folyo ya da film kaplı ince şerit hâlidir. Oluk ek yerleri, baca ve çatı dibi birleşimleri, küçük çatlak onarımları ve metal detaylarda kullanılır. Çatı penceresi ve pencere denizliği altındaki su yalıtım detaylarında da bitümlü bantlara başvurulur. Bant kalıcı bir membranın yerine geçmez; detayı tamamlar.

Sıvı bitüm ürünleri: emülsiyon, soğuk astar, 1K ve 2K

• Bitüm emülsiyonu: Sıvı bitümün yüzey aktif madde içeren suda dağıtılmasıyla elde edilir; tipik olarak %50-70 bitüm içerir. Katyonik bitüm emülsiyonlarının gereklilikleri EN 13808'de tanımlanır; yolda yapıştırma tabakası, yapıda astar ve kaplama ürünlerinin tabanı olarak kullanılır.
• Soğuk bitüm astarı: Solvent ya da su bazlı, fırçayla sürülen sıvı. Beton yüzeydeki tozu bağlar ve membranın yapışmasını sağlar; atlandığında membran yüzeyden ayrılır.
• 1K ve 2K bitüm (kalın bitüm kaplama): Polimer modifiye bitüm esaslı, mala ya da fırçayla uygulanan kalın kaplamalardır. 1K tek bileşenlidir; 2K'da A bileşeni bitüm emülsiyonu, B bileşeni toz ya da reaktif sıvıdır. EN 15814'e göre toprak altı yapıların (temel perde duvarı gibi) su yalıtımı içindir, çatıda kullanılmaz.
• Bitüm esaslı likit membran ve bitüm-poliüretan: Yerinde eksiz film oluşturan sıvı membranlardır; poliüretanla birleştirilen hibrit türleri de vardır. Karmaşık geometride avantajlıdır ama kalınlığın her noktada yeterli olması uygulamaya bağlıdır.

Yapıda bitüm nerede kullanılır? Bitümlü izolasyon ürünleri

Bitüm ve yapı fiziği: buhar, ısı ve uyumluluk

Buhar geçirmez: Bitümlü örtü suyla birlikte su buharını da büyük ölçüde durdurur; bitümlü buhar kontrol örtüleri ayrı bir ürün grubudur (EN 13970). Bu yüzden katman sırası önemlidir. Isı yalıtımının sıcak tarafına konan bitümlü katman buhar kesici işi görür; soğuk tarafta kalan ve içeriden gelen buharı hapseden bir katman ise çiy noktası altına düşen yüzeyde yoğuşmaya yol açar ve kullanıcı bunu sızıntı sanar.

Isı: Bitüm termoplastiktir; sıcakta yumuşar, soğukta sertleşir. Çıplak bırakılan membran güneşle yaşlanır; ters teras çatıda membranı XPS levhalarla örtmenin amacı budur. XPS ise sıcak bitümle doğrudan temas ettirilmez.

Uyumluluk: EPDM ve PVC gibi sentetik membranlar bitümle doğrudan temas edince bozulabilir; araya ayırıcı katman konur. Şaloma ile uygulamada ahşap ve yanıcı yüzeyler için kendinden yapışkanlı ürünler tercih edilir. Harpuşta ve süzgeç gibi detaylar, membranın en çok zorlandığı yerlerdir.

Bitüm fiyatlarını ne belirler?

Bitüm ve bitümlü ürün fiyatları zamana ve ürüne göre değiştiği için burada rakam verilmez; fiyatı belirleyen değişkenler şunlardır:

• Dökme bitümde: penetrasyon sınıfı (50/70, 160/220) ya da polimer modifiye olup olmadığı, teslim alınan rafineri, yürürlük tarihli liste fiyatı, KDV, kara dolum servis ücreti ve şantiyeye nakliye mesafesi. Tüpraş liste fiyatlarını rafineri bazında ve yürürlük tarihiyle kendi sitesinde yayımlar.
• Bitümlü membranda: kalınlık, taşıyıcı tipi (cam tülü ya da polyester keçe), polimer tipi ve soğukta bükülme sınıfı, yüzey kaplaması (film ya da mineral granül) ve standart beyanları.
• Uygulamada: kat sayısı, yüzey hazırlığı ve astar, detay sayısı (parapet, süzgeç, baca), koruma katmanı ve su testi. Toplam maliyeti çoğu zaman malzemeden çok detay işçiliği belirler.

Jeolojideki anlamı: yer sakızı

TDK'nın birinci anlamı, doğada kendiliğinden bulunan, keskin kokuyla ve koyu dumanla yanan hidrokarbon maddelerini kapsar. Petrolün yüzeye sızıp hafif kısımlarını kaybetmesiyle oluşan göl ve kaya asfaltları bu gruptadır. Bu maddeler eski çağlardan beri harç ve yapıştırıcı olarak kullanılmıştır. Kanada'daki petrollü kumlardan çıkarılan çok ağır ve kendiliğinden akmayan ham petrole de bitüm denir; bu, rafineri bitümünden farklı bir üründür.

Sık sorulan sorular

Bitüm ile asfalt aynı şey mi?
Türkiye ve Avrupa'da değildir: bitüm bağlayıcıdır, asfalt bitüm ile taş, kum ve fillerin karışımıdır. ABD'de ise "asphalt" kelimesi bitümün kendisi için kullanılır; İngilizce kaynak okurken bu fark akılda tutulmalıdır.

Katran ile bitüm arasındaki fark nedir?
Katran kömürün kuru damıtılmasıyla, bitüm petrolden elde edilir. Görünüşleri benzer olsa da bileşimleri ve sağlık riskleri farklıdır; katran bitüm yerine kullanılmaz.

Bitümlü membran kaç kat uygulanır?
Tek ya da çift kat uygulanabilir; kat sayısı, çatının kullanımı ve üzerindeki koruma katmanına göre projede belirlenir ve teklifte yazılı olmalıdır. Uygulama ayrıntıları çatı membranı uygulaması sayfasındadır.

SBS mi APP mi seçilmeli?
Soğuk iklimde ve hareketli yüzeylerde esnekliği nedeniyle SBS, sıcak iklimde ve güneşe açık yüzeylerde ısı dayanımı nedeniyle APP öne çıkar. Üreticinin soğukta bükülme ve ısıya dayanım değerlerine bakılır.

1K bitüm ile 2K bitüm farkı nedir?
1K tek bileşenlidir, kutudan açılıp uygulanır. 2K'da bitüm emülsiyonu, uygulamadan hemen önce ikinci bir toz ya da reaktif sıvı bileşenle karıştırılır. İkisi de toprak altı yapılar içindir, çatı su yalıtımı değildir.

İlgili sayfalar

• Çatı membranı uygulaması
• Teras su yalıtımı: ters teras ve klasik detay
• Bodrum ve temel su yalıtımı
• Banyo ve ıslak hacim su yalıtımı
• Çatı kaplama malzemeleri
• Çatı akıyor: sebep nasıl bulunur
• EPDM nedir?
• XPS nedir?
• Yoğuşma nedir?
• Ürünler