Haddeleme Nedir, Ne Demek? Sıcak ve Soğuk Haddeleme, Hadde ve Haddehane
Haddeleme, metalin ters yönde dönen merdaneler (silindirler) arasından geçirilerek inceltilmesi, kalınlığının eşitlenmesi ya da istenen kesite getirilmesi işlemidir. Bu kelime ve kökü "hadde" dört anlamda kullanılır: (1) sözlükte "haddelemek işi", yani madenleri haddeden geçirerek istenen biçime getirmek; (2) metal şekillendirmede sıcak ve soğuk haddeleme ile levha, sac, folyo, ray ve profil üretimi; (3) "hadde" olarak tel çekmede kullanılan delikli çelik araç ile merdanelerin bulunduğu tesis (haddehane); (4) mecaz olarak "haddeden geçirmek": bir şeyi en küçük ayrıntısına kadar incelemek.
Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ü "haddeleme"yi "haddelemek işi" diye verir; "haddelemek" maddesi madencilik alanında madenleri haddeden geçirerek istenen biçime getirmek anlamındadır. Kelime Arapça ḥādde kökenli "hadde"den türemiştir. Sözlükteki "hadde" tanımı tel çekme aracını anlatır; sanayide aynı kelime merdaneli haddeleme tezgâhı için de kullanılır ve TDK'nın "haddehane" tanımı da merdaneleri anar.
Haddeleme ne demek? Sözlükteki ve alandaki anlamları
| Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|
| Haddelemek işi | isim | TDK, "haddeleme" |
| Madenleri haddeden geçirerek birtakım işlemler sonucu istenilen biçime getirmek | fiil; madencilik | TDK, "haddelemek" |
| Hadde: madenleri tel durumuna getirmek için kullanılan, türlü çapta delikleri olan çelik araç | isim | TDK, "hadde" |
| Haddehane: büyük yassı levhaların merdanelerden geçirildiği yer | isim | TDK, "haddehane" |
| Hadde fabrikası: som demire çubuk, köşebent, levha, ray gibi biçimler verilen fabrika | isim | TDK, "hadde fabrikası" |
| Haddeden geçirmek: madenleri tel durumuna getirmek için haddeyi kullanmak; mecaz olarak en küçük ayrıntısına kadar incelemek | deyim; mecaz | TDK, "haddeden geçirmek" |
| Metalin bir veya daha çok merdane çiftinden geçirilerek kalınlığının azaltıldığı, eşitlendiği ya da istenen mekanik özelliği kazandığı şekillendirme işlemi | metalürji, imalat | Ansiklopedi (Vikipedi, "Haddeleme") |
Haddeleme nedir, nasıl yapılır?
Metal, iki merdane arasındaki aralıktan daha kalın girer. Merdaneler dönerken malzemeyi içeri sürükler ve sıkıştırır; kalınlık azalırken boy uzar, çünkü metalin hacmi değişmez. Bir geçişte alınabilecek incelme sınırlı olduğu için malzeme merdanelerden defalarca geçirilir: ya ileri geri çalışan tersinir bir tezgâhta aynı merdanelerden ya da arka arkaya dizilmiş tezgâhlardan oluşan tandem hatta.
- İkili tezgâh: iki çalışma merdanesi; kalın malzemenin kaba haddelenmesinde.
- Dörtlü tezgâh: iki ince çalışma merdanesi ve onları arkadan destekleyen iki büyük destek merdanesi. İnce merdane daha az kuvvetle daha çok incelme sağlar, destek merdanesi eğilmesini önler.
- Küme (cluster) tezgâh: çok ince şerit ve sert alaşımlar için, çalışma merdanesinin birden çok kademeli destekle tutulduğu düzen.
- Tandem hat: şeridin her tezgâhta biraz daha inceldiği, art arda dizilmiş tezgâhlar.
Sıcak haddeleme ve soğuk haddeleme farkı
Ayrımı termometredeki değer değil, metalin yeniden kristalleşme sıcaklığı belirler. Bu sıcaklığın üstündeki haddeleme sıcak, altındaki soğuk haddelemedir.
Sıcak haddeleme nedir?
Metal, yeniden kristalleşme sıcaklığının üstündeyken haddelenir. Merdanelerin ezdiği taneler işlem sırasında yeniden oluştuğu için metal sertleşmez; büyük kalınlık azaltmaları görece az kuvvetle yapılabilir. Başlangıç malzemesi dökümden gelen yarı üründür: yassı ürün için dikdörtgen kesitli slab, uzun ürün için blum veya kütük. Çelikte yüzeyde tufal denen bir oksit tabakası oluşur ve çoğunlukla asitle temizlenir (dekapaj). Alüminyumda, Uluslararası Alüminyum Enstitüsü'nün anlattığı süreçte slab yaklaşık 525 °C'ye ısıtılır ve rulo olarak sarılabilecek inceliğe gelene kadar sıcak haddeden geçirilir.
Soğuk haddeleme nedir?
Soğuk haddeleme yeniden kristalleşme sıcaklığının altında, genellikle oda sıcaklığında başlayan haddelemedir. Taneler haddeleme yönünde uzar ve yassılaşır, metal pekleşir: dayanım ve sertlik artar, şekil alma kabiliyeti azalır. Yüzey daha düzgün, kalınlık daha hassas olur. Soğuk haddelenmiş çelik, tufalı alınmış sıcak haddelenmiş rulonun ısıtılmadan yeniden inceltilmesiyle üretilir; galvaniz sac da bu ürünün sıcak daldırma ile çinko kaplanmasıyla elde edilir.
| Özellik | Sıcak haddeleme | Soğuk haddeleme |
|---|---|---|
| Sıcaklık | Yeniden kristalleşme sıcaklığının üstü | Altı, çoğunlukla oda sıcaklığı |
| İç yapı | Taneler yeniden oluşur, pekleşme olmaz | Taneler uzar, metal pekleşir |
| Yüzey | Çelikte tufallı, mat ve pürüzlü | Düzgün; parlak veya mat |
| Ölçü hassasiyeti | Daha geniş tolerans | Daha dar tolerans |
| Tipik ürün | Kalın levha, rulo, köşebent, I ve U profil, ray | İnce sac, şerit (bant), folyo; galvanizli ve boyalı sacın alt malzemesi |
Haddelenmiş çelik: sıcak haddelenmiş sac, rulo ve levha
"Haddelenmiş çelik" iki ürün ailesini kapsar: yassı ürünler (sac, rulo, kalın levha) ve uzun ürünler (inşaat demiri, köşebent, I ve U profil, ray). Sıcak haddelenmiş sac, sürekli dökümle üretilen slabın belli bir sıcaklıkta haddelenmesiyle elde edilir; bobin hâlinde sarılırsa sıcak haddelenmiş rulo sac, rulodan kesilirse düz sac ya da levha olarak kullanılır. Bir üreticinin, Erdemir'in sıcak haddelenmiş yassı ürün sayfası, rulo ve rulodan kesilmiş sacı 1,40-25,40 mm, kalın levhayı 6-200 mm aralığında verir.
Yapıda sıcak haddelenmiş profiller taşıyıcı olarak çalışır: çelik çatı makasları, çelik konstrüksiyon evlerin iskeleti ve pencere üstündeki çelik lento (L köşebent) bu ailedendir.
Haddelenmiş kütük nedir?
Kütük, kare kesitli çelik yarı üründür. Doğrudan sürekli dökümden gelebilir ya da daha büyük kesitli blumun haddelenmesiyle üretilir; ikinci yoldan gelene haddelenmiş kütük denir ve inşaat demiri, tel çubuk gibi uzun ürünlerin hammaddesidir. Alüminyumda "kütük" (biyet) ise haddelenmez: dökülür ve ekstrüzyon presine girer.
Alüminyum haddeleme: levha, sac, bant ve folyo
Alüminyum yassı ürünleri, dökülmüş büyük slabların önce sıcak, sonra soğuk haddelenmesiyle üretilir. Uluslararası Alüminyum Enstitüsü, bu iki aşamanın yaklaşık 60 cm kalınlıktaki bir slabı 0,2 mm'ye kadar inceltebildiğini belirtir. Rulo hâlindeki şerit (bant) dilinip kesilerek sac ve levhaya dönüşür. Folyo 0,2 mm'nin altındaki üründür; en ince geçişlerde iki şerit üst üste haddelenir, bu yüzden ev tipi folyonun bir yüzü parlak, öbür yüzü mattır. Bir başka yol olan ikiz merdaneli sürekli dökümde sıvı metal doğrudan soğutulmuş iki merdane arasında katılaşarak şerit hâline gelir ve sıcak haddeleme adımı atlanır.
Kalınlığa göre sac, levha ve plaka ayrımı alüminyum levha, plaka ve sac farkı sayfasında, alaşım serileri alüminyum alaşımlar ve alaşım nedir sayfalarında, madenden ürüne zincirin tamamı alüminyum nasıl üretilir sayfasında anlatılır.
Haddelenmiş alüminyumda temper: H kodları
Soğuk haddeleme alüminyumu pekleştirir ve bu durum, temper tanımlarını veren EN 515 standardındaki kodla yazılır. Haddelenmiş sac siparişinde alaşım ile birlikte bu kod belirtilir; aynı alaşım H12'de rahat bükülürken H18'de çatlayabilir.
| Kod | Anlamı (EN 515) |
|---|---|
| F | Üretildiği gibi; ısıl koşul ve pekleşme kontrol edilmemiş, mekanik özellik sınırı yok |
| O | Tavlanmış; en düşük dayanımlı, en kolay şekil alan durum |
| H1x | Yalnız soğuk işlemle pekleştirilmiş |
| H2x | Gereğinden fazla pekleştirilmiş, kısmi tavlamayla istenen dayanıma indirilmiş |
| H3x | Pekleştirilmiş ve stabilize edilmiş |
| H4x | Pekleştirilmiş ve boyanmış ya da verniklenmiş; boya fırınında kısmi tavlanma olabilir |
| İkinci rakam | Pekleşme derecesi: 8 normalde üretilen en sert durum, 4 O ile Hx8 arasının yaklaşık ortası, 2 O ile Hx4 arası, 6 Hx4 ile Hx8 arası; 9, Hx8'den en az 10 MPa yüksek çekme dayanımı |
Profillerdeki T5 ve T6 kodları haddelemeden değil, yaşlandırmadan gelir; mekanizması alüminyum alaşımlarda ısıl işlem sayfasındadır.
Haddeleme, ekstrüzyon ve döküm farkı
| Yöntem | Metal nasıl biçim alır? | Ürün | Yapıdaki örnek |
|---|---|---|---|
| Haddeleme | Merdaneler arasında inceltilir | Levha, sac, bant, folyo; çelikte ray ve I profil | Cephe kaplaması, çatı sacı, kompozit panel yüzeyi |
| Ekstrüzyon | Isıtılmış kütük kalıptan basınçla itilir | Sabit kesitli uzun profil | Pencere, kapı ve giydirme cephe profilleri |
| Döküm | Sıvı metal kalıpta katılaşır | Üç boyutlu, karmaşık parça | Bağlantı parçası, kol gövdesi, köşe elemanı |
Pencere profili haddelenmez, çünkü conta yuvası, cam yatağı ve ısı bariyeri yuvası taşıyan kapalı boşluklu kesit ancak ekstrüzyon ile tek parça çıkar. Geniş ve ince bir cephe paneli ise haddelenmiş sacdan kesilip bükülür. Üç boyutlu küçük parçalar için alüminyum döküm yöntemleri kullanılır.
Yapıda haddelenmiş ürünler: cephe, çatı ve pencere
- Cephe: alüminyum kompozit panelin iki yüzündeki ince alüminyum levha haddelenmiş üründür ve çoğunlukla rulo hâlindeyken boyanır. Bir yassı alüminyum üreticisinin inşaat sektörü sayfası kompozit panel, dış cephe kaplama, trapez, kenetli çatı, sandviç panel, panjur ve yağmur oluğunu aynı ürün ailesinde sayar.
- Çatı: trapez sac ve kenet çatı panelleri, rulo sacın art arda dizilmiş merdane istasyonlarından soğuk geçirilmesiyle (profil haddeleme, rulo şekillendirme) biçimlenir. Sandviç panelin iki yüzü de aynı tür sacdır.
- Panjur ve kepenk: ince kepenk ve panjur lamelleri çoğunlukla rulo sacdan merdanelerle şekillendirilir; kalın lameller ise ekstrüzyondur.
- Pencere: alüminyum pencere profili ekstrüzyondur, ama PVC pencere profilinin içindeki çelik takviye galvanizli sactan bükülür.
Haddelenmiş metal ısıyı iyi iletir. Cephe ve çatıda sac, yalıtım katmanını delen bir bağlantıyla içeri uzanırsa ısı köprüsü oluşur. Kışın soğuyan çatı sacının alt yüzeyine iç ortamın nemli havası ulaşırsa yoğuşma damlaya dönüşür; buhar kesici ve havalandırma bu yüzden gerekir. Alüminyum sac, farklı bir metalden vida veya bağlantıyla nemli ortamda temas ettiğinde galvanik korozyon riski doğar.
Hadde nedir? Tel çekme haddesi ve PCD hadde
TDK'daki "hadde" tanımı, merdaneli tezgâhı değil tel çekme aracını anlatır: tel, çapı giderek küçülen deliklerden çekilerek inceltilir. Merdaneli haddelemeden farkı, metalin iki silindir arasında ezilmemesi, kalıbın deliğinden çekilmesidir. Bugün bu delikli kalıplar sert metalden veya elmastan yapılır. PCD hadde, çok kristalli (polikristalin) sentetik elmas çekirdekli tel çekme kalıbıdır; bir üreticinin PCD tel çekme kalıbı sayfasında anlatıldığı gibi aşınmaya her yönde dayanıklı olduğundan uzun üretim serilerinde ve aşındırıcı tellerde kullanılır; kablo, kaynak teli ve otomotiv teli üretimi başlıca alanlarıdır.
Öteki anlamlar: "haddeden geçirmek" ve "had" ile karışması
Haddeden geçirmek, TDK'da gerçek anlamının yanında mecaz olarak "en küçük ayrıntısına kadar incelemek, dikkatle araştırmak" anlamını taşır: "Proje, onaydan önce haddeden geçirildi." Benzetme açıktır; tel, deliklerden geçerken nasıl inceliyorsa konu da o kadar sıkı bir elemeden geçer.
"Haddini bilmek", "had safha" gibi ifadelerdeki had ise başka bir kelimedir: Arapça ḥadd kökenlidir ve TDK'da "insanın yetki ve değeri", eskimiş kullanımda "sınır" anlamındadır. Hadde (Arapça ḥādde) ile yalnız ses benzerliği vardır. Haddelemede kullanılan merdane de TDK'da "türlü işlerde kullanılan, silindir biçiminde araç" olarak tanımlanır.
Sık sorulan sorular
Haddeleme kısaca ne demek?
Metali dönen merdaneler arasından geçirerek inceltmek ya da biçimlendirmektir. Levha, sac, folyo, ray ve inşaat profilleri bu yolla üretilir.
Sıcak haddelenmiş sac ile soğuk haddelenmiş sac nasıl ayırt edilir?
Sıcak haddelenmiş çelik sacın yüzeyinde koyu gri, pürüzlü bir tufal tabakası olur ve ölçüleri daha geniş toleranslıdır. Soğuk haddelenmiş sac daha düzgün yüzeyli, daha hassas kalınlıklı ve pekleşme nedeniyle daha serttir.
Alüminyum pencere profili haddelenerek mi üretilir?
Hayır. Pencere, kapı ve cephe profilleri ekstrüzyonla üretilir. Haddeleme yassı ürün verir: cephe kaplama sacı, kompozit panel yüzeyi, çatı sacı.
H14 ile H24 arasındaki fark nedir?
İkisi de yarı sert alüminyumdur. H14 yalnız soğuk işlemle bu sertliğe getirilmiştir; H24 önce daha fazla pekleştirilip sonra kısmi tavlamayla aynı dayanım düzeyine indirilmiştir. EN 515'e göre oda sıcaklığında yumuşamayan alaşımlarda H2x, karşılığı olan H1x ile aynı en düşük çekme dayanımına ve biraz daha yüksek uzamaya sahiptir; bu da bükümde avantaj sağlar.
Haddehane ne demek?
Metallerin merdanelerden geçirilerek levha, sac ya da profil hâline getirildiği tesistir. TDK'daki tanımı büyük yassı levhaların merdanelerden geçirildiği yerdir.