Zamak Nedir, Ne Demek? Zamak Döküm, Çeşitleri ve Kaplama
Zamak, çinkoya yaklaşık %4 alüminyum, az miktarda magnezyum ve bazı türlerinde bakır katılarak yapılan, basınçlı dökümle parça üretmek için geliştirilmiş çinko alaşımları ailesinin adıdır. Bu kelime üç anlamda kullanılır: (1) metalürjide çinko–alüminyum–magnezyum–bakır döküm alaşımı (Zamak 2, 3, 5, 7); (2) üretimde bu alaşımdan basınçlı dökümle yapılmış parça ya da yöntemin kendisi ("zamak döküm", "zamak kol"); (3) ticarette külçe hâlinde satılan hammadde ve bu hammaddenin hurdası ("zamak külçe", "hurda zamak").
"Zamak" Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ünde yer almaz; kelime bir sözlük maddesi değil, uluslararası bir alaşım adıdır. Ad, alaşımı oluşturan metallerin Almanca adlarının baş harflerinden gelir: Zink (çinko), Aluminium (alüminyum), MAgnesium (magnezyum) ve Kupfer (bakır). Alaşımlar 1929'da ABD'deki New Jersey Zinc Company tarafından geliştirildi (Vikipedi, "Zamak"). Genel olarak alaşımın ne olduğu alaşım nedir sayfasında anlatılır; bu sayfa yalnız zamağa odaklanır.
Zamak ne demek? Anlamları ve kaynakları
| Anlam | Alan | Kaynak |
|---|---|---|
| Yaklaşık %4 alüminyum içeren, çinko esaslı basınçlı döküm alaşımı ailesi (Zamak 2, 3, 5, 7) | metalürji, malzeme | EN 1774 (külçe), EN 12844 (döküm parça), ASTM B86; Vikipedi |
| Bu alaşımdan dökülmüş parça; "zamak kol", "zamak toka", "zamak gövde" | üretim, donanım | Sektör kullanımı; Uluslararası Çinko Birliği |
| Zamak döküm / zamak enjeksiyon: sıcak kamaralı basınçlı döküm yöntemi | imalat | Uluslararası Çinko Birliği |
| Külçe hâlindeki hammadde ve döküm artığı (hurda zamak) | ticaret, geri dönüşüm | Sektör kullanımı |
| Mazak: aynı alaşım ailesinin İngiltere'deki eski ticari adı | tarih, ticari ad | Vikipedi |
| Sözlük maddesi | — | TDK'da madde yok |
Zamak nedir? Zamak malzeme ve zamak metal
Zamak bir saf metal değil, alaşımdır; ağırlığının %90'dan fazlası çinkodur. Alüminyum dayanımı artırır; yaklaşık %0,04 oranındaki magnezyum, çinkodaki safsızlıkların yol açtığı taneler arası korozyonu önler; bakır dayanımı ve sertliği yükseltir. Zamak 3 ve 5'in katılaşma aralığı yaklaşık 381–387 °C'dir; bu, alüminyum döküm alaşımlarına göre çok düşük bir sıcaklıktır. Düşük döküm sıcaklığı kalıbın daha uzun ömürlü olmasını ve ince duvarlı, keskin detaylı parçaların tek seferde dökülmesini sağlar.
"Zamak madeni" ifadesi de sık geçer, ama zamak doğada bulunan bir maden değildir: çinko cevherden elde edilir, zamak ise bu çinkodan dökümhanede hazırlanan bir alaşımdır. Alaşımın başarısı çinkonun saflığına bağlıdır. İlk çinko döküm parçalarda kurşun safsızlığı yüzünden parçanın zamanla şişip çatladığı "çinko vebası" (zinc pest) görülüyordu; zamak, %99,99 saflıkta çinko kullanılarak bu sorunu çözmek için geliştirildi. Bugünkü standartlar kurşunu en fazla yaklaşık %0,005, kadmiyumu %0,004, kalayı %0,003 ile sınırlar.
Zamak çeşitleri: Zamak 2, 3, 5, 7 ve ZA alaşımları
Zamak türlerinin hepsinde alüminyum yaklaşık %4'tür; türleri birbirinden ayıran bakır ve magnezyum oranıdır. Avrupa'da külçe EN 1774'e, döküm parça EN 12844'e göre tanımlanır ve kısaltmalar alaşımın bileşimini söyler: ZnAl4 (Zamak 3), ZnAl4Cu1 (Zamak 5), ZnAl4Cu3 (Zamak 2).
| Tür | Avrupa kısaltması | Bakır | Öne çıkan yönü |
|---|---|---|---|
| Zamak 3 | ZnAl4 (ZP3) | Eser | Dayanım, süneklik ve boyut kararlılığı dengesi; Kuzey Amerika'da en çok kullanılan tür |
| Zamak 5 | ZnAl4Cu1 (ZP5) | Yaklaşık %1 | Zamak 3'ten daha dayanıklı ve sert, sürünme direnci daha iyi; Avrupa'da en çok kullanılan tür |
| Zamak 2 | ZnAl4Cu3 (ZP2) | Yaklaşık %3 | En yüksek dayanım ve sertlik; yaşlandıkça boyutu biraz büyür, darbe dayanımı düşer |
| Zamak 7 | ZnAl4 (yüksek saflık) | Eser | Düşük magnezyum, az nikel; akışkanlığı, sünekliği ve yüzey kalitesi daha iyi |
| Zamak 4 | — | Zamak 5'in yaklaşık yarısı | Kalıba yapışmayı azaltmak için Asya pazarında geliştirildi |
Zamak 5 nedir?
Zamak 5, Zamak 3'e yaklaşık %1 bakır eklenmiş hâlidir. Uluslararası Çinko Birliği'nin alaşım rehberine göre bu bakır, sünekliği biraz azaltma pahasına dayanımı, sertliği ve sürünme (sabit yük altında zamanla şekil değiştirme) direncini artırır. Kilit gövdesi, pencere ispanyolet gövdesi gibi sürekli yük altında çalışan donanım parçalarında bu yüzden sık tercih edilir.
Zamak 8, 12, 27: ZA alaşımları
"Zamak 8", "zamak 12" ve "zamak 27" diye aranan malzemeler aslında ZA-8, ZA-12 ve ZA-27 adlı, daha yüksek alüminyumlu çinko alaşımlarıdır; adlarındaki sayı yaklaşık alüminyum yüzdesini gösterir. ZA-8 sıcak kamaralı makinede dökülebilir; ZA-12 ve ZA-27 soğuk kamaralı döküm ya da kum ve kokil döküm ister. Zamak 2 yerçekimiyle dökülüp sac şekillendirme kalıbı yapımında kullanıldığında "Kirksite" adını alır.
Zamak döküm nedir? Zamak enjeksiyon ve zamak kalıbı
Zamak döküm, erimiş zamağın yüksek basınçla çelik bir kalıba basılmasıdır; sektörde "zamak enjeksiyon" ya da "zamak pres döküm" diye de anılır. Zamak parçalar çoğunlukla sıcak kamaralı makinelerde dökülür: makinenin enjeksiyon haznesi (kaz boynu) sürekli erimiş metal potasının içindedir, piston her çevrimde metali kalıba basar. Alüminyum bu yöntemle dökülemez, çünkü o sıcaklıktaki erimiş alüminyum makinenin çelik parçalarını aşındırır; alüminyum soğuk kamaralı makinelerde dökülür. İki yöntemin farkı alüminyum döküm yöntemleri sayfasında karşılaştırılır.
Zamak kalıbı, parçanın negatifinin işlendiği iki yarımlı çelik kalıptır; maça, itici pim, hava kanalları ve soğutma kanallarıyla birlikte tasarlanır. Kalıp maliyeti yüksek, parça başı maliyet düşük olduğu için zamak döküm binlerce adetlik seri üretimde anlamlıdır. Dökümden sonra parçanın çapağı alınır, yüzeyi taşlanır ve parlatılır, ardından kaplanır.
Zamak kaplama nedir?
Zamak parçalar neredeyse her zaman kaplanır; çıplak çinko yüzey zamanla matlaşır ve beyazımsı bir korozyon ürünüyle örtülür. Başlıca kaplamalar:
- Krom ve nikel kaplama. Çinko üzerine doğrudan krom kaplanmaz; önce ince bir bakır tabaka, üzerine nikel, en üste ince krom gelir. Döküm üreticisi Dynacast da yüzey işlemleri rehberinde nikelin döküm parçalarda bakır üzerine uygulandığını ve kroma taban olduğunu belirtir. Mat krom, saten nikel, eskitme pirinç gibi görünümler bu katmanların renk ve parlaklık farkıdır.
- Toz boya ve elektroforez boya. Siyah, beyaz ya da doğrama rengine uyan kollar genellikle boyalıdır. Toz boya elektrostatik toz boyalı profildeki yöntemle uygulanır; ancak döküm gözeneklerindeki gaz fırında genleşip boyada kabarcık yapabileceği için gaz alma işlemi gerekir.
- Kromat ve pasivasyon. Görünümden çok korozyon koruması için kullanılan ince dönüşüm kaplamalarıdır.
Zamak nerelerde kullanılır?
Zamak; karmaşık biçimli, orta yük taşıyan, iyi yüzey isteyen ve çok sayıda üretilen küçük parçalar için seçilir. Yapıda en sık pencere donanımında görülür: pencere ve kapı kolları, kol rozetleri, ispanyolet ve kilit gövdeleri, köşe dönüş parçaları ve bazı menteşe kapakları. Bina dışında banyo bataryası ve musluk gövdeleri, fermuar ve toka (kemer, çanta ve ayakkabı tokası), otomotiv iç aksamı, oyuncak araba ve elektrik kutusu parçaları başlıca kullanım alanlarıdır.
Zamak mı, pirinç mi, paslanmaz çelik mi?
| Ölçüt | Zamak | Pirinç | Paslanmaz çelik |
|---|---|---|---|
| Üretim | Basınçlı döküm; detaylı biçim kolay | Sıcak dövme, döküm, talaşlı işleme | Boru/lama bükme, hassas döküm |
| Dayanım | Orta; ince kesitte darbeyle kırılabilir | Zamaktan yüksek | En yüksek |
| Korozyon | Kaplamaya bağlı; kaplama delinirse altı korozyona uğrar | Kendi rengi ve patinası var; kaplama şart değil | Kaplamasız dayanıklı; kalite sınıfı ortama göre seçilir |
| Maliyeti belirleyen | Çinko fiyatı, kalıp ve kaplama | Bakır fiyatı, işleme | Nikel ve krom fiyatı, işleme |
Kol kalitesini malzeme adından çok standart sınıfı gösterir. Kapı kolları EN 1906'ya göre sekiz haneli bir kodla sınıflandırılır: dayanıklılıkta 6. sınıf 100.000, 7. sınıf 200.000 açma-kapama çevrimidir; korozyon direnci 0–5 arasında derecelendirilir. İyi kaplanmış bir zamak kol bu testleri geçebilir; sınıfı belirtilmemiş bir pirinç kol ise tek başına güvence değildir. Kilidin kendisi için ölçüt farklıdır: kapı kilidi ve silindir seçimi ile hırsıza direnç sayfalarına bakılabilir.
Zamak kol neden kırılır, neden kararır?
- Zorlanan mekanizma. Ayarı kaçmış bir kanatta kolu zorla çevirmek, ispanyolet içindeki zamak dişlileri ya da kolun boynunu kırar. Önce kanat ayarı yapılmalıdır; pimapen ve alüminyum pencerede aynı mekanizma kullanılır.
- Döküm gözenekleri ve ince kesit. Basınçlı dökümde parçanın içinde küçük gaz boşlukları kalabilir. Kolun boynu gibi ince ve yük taşıyan kesitte gözenek bir çatlak başlangıcı olur.
- Soğuk ve yaşlanma. Çinko döküm alaşımlarının darbe dayanımı düşük sıcaklıkta azalır; bakırı yüksek Zamak 2 ise yıllar içinde yaşlanarak gevrekleşir. Dış kapıda darbeye açık kollar bu yüzden daha çabuk kırılabilir.
- Kaplamanın delinmesi. Kararma, kabarma ve beyaz toz, kaplamanın altındaki çinkonun korozyona uğradığını gösterir. Sebep çoğunlukla aşınmış kaplama, döküm gözeneğinin kabarcığa dönüşmesi, çamaşır suyu ve tuz ruhu gibi temizleyiciler ya da nemdir. Pencerenin iç yüzünde yoğuşma olan evlerde donanım sürekli ıslanır; banyo, havuz ve deniz kenarında korozyon sınıfı yüksek donanım seçilir.
- Farklı metal teması. Çinko, bakır ve paslanmaz çeliğe göre daha aktif bir metaldir; nemli ortamda bu metallerle temasta önce zamak aşınır. Ayrıntı: korozyon ve galvanik korozyon.
Zamak fiyatını ne belirler? Kilo fiyatı ve hurda zamak
Bu sayfada fiyat verilmez; zamak fiyatı birkaç değişkene bağlı olarak sık değişir:
- Çinko borsa fiyatı. Zamak külçe fiyatı büyük ölçüde Londra Metal Borsası'ndaki çinko fiyatını izler; döviz kuru da eklenir.
- Alaşım türü. Bakır içeren Zamak 5 ve 2, bakır katkısı ve alaşım hazırlama işçiliği nedeniyle Zamak 3'ten farklı fiyatlanır.
- Biçim. Külçe, döküm parça ve kaplanmış bitmiş ürün ayrı fiyatlanır; parçada kalıp, döküm, çapak alma ve kaplama maliyeti eklenir.
- Hurda zamak. Döküm yolluğu, çapak ve eski parçalardan oluşan hurdanın değeri saflığına göre belirlenir: kaplamalı, demir vidalı ya da karışık hurda saf yolluktan düşük değer görür. Alüminyum hurdasındaki benzer mantık alüminyum hurdanın değerini ne belirler sayfasında anlatılır.
Zamak kelimesinin başka anlamı var mı?
Zamak'ın sözlükte ya da yapı dışındaki bir alanda yerleşik bir anlamı yoktur. Aynı alaşım İngiltere'de 1930'larda lisansla üretilirken Mazak adını aldı. Aramalarda "zamak" kelimesi firma adlarıyla birlikte de kullanılır; bunlar ayrı bir anlam değil, zamak külçe ya da döküm parça üreten işletmelerin adlarıdır.
Sık sorulan sorular
Zamak paslanır mı?
Zamak demir içermediği için kırmızı pas yapmaz, ama çinko nemli havada korozyona uğrar ve beyazımsı bir tabaka oluşturur. Kaplaması sağlam olan zamak parça iç mekânda uzun yıllar sorunsuz kalır; kaplama delindiğinde kararma ve kabarma başlar.
Zamak mıknatıs tutar mı?
Hayır. Çinko manyetik olmayan bir metaldir. Mıknatıs tutan bir kol ya çelik gövdelidir ya da yalnız içindeki çelik pim ve yay mıknatısa tepki verir.
Zamak kol ile alüminyum kol nasıl ayırt edilir?
Zamağın yoğunluğu yaklaşık 6,6–6,7 g/cm³, alüminyumunki 2,7 g/cm³'tür; aynı boyuttaki zamak kol elde belirgin biçimde ağır hisseder. Alüminyum kollar çoğunlukla eloksallı ya da toz boyalıdır, zamak kollar ise krom, nikel veya boya kaplıdır.
Zamak üreticisi seçerken hangi belge istenir?
Külçe için EN 1774 ya da ASTM B240'a göre, döküm parça için EN 12844 ya da ASTM B86'ya göre kimyasal analiz belgesi istenir. Belgede özellikle kurşun, kadmiyum ve kalay gibi safsızlıkların sınır içinde olduğu görülmelidir.
Kırılan zamak kol kaynakla onarılır mı?
Pratikte hayır. Zamak düşük sıcaklıkta erir ve kaplamalıdır; kaynak ya da yapıştırmayla güvenilir bir onarım zordur, kolun değiştirilmesi daha güvenlidir. Kol genellikle iki vidayla takılır, ama yeni kolun pim boyu ve ispanyolet uyumu kontrol edilmelidir.