Akustik Nedir, Ne Demek? Anlamları, Yapı Akustiği ve Akustik Rapor

Akustik, sesin oluşmasını, yayılmasını, yansımasını, yutulmasını ve algılanmasını inceleyen fizik dalıdır; aynı kelime günlük dilde bir mekânın ses niteliğini ve elektrikle güçlendirilmeyen çalgıları da anlatır.

Bu kelime dört anlamda kullanılır: 1) fizik dalı olarak akustik (TDK: yankı bilimi), 2) bir mekânın ses özelliği, yani "salonun akustiği iyi" cümlesindeki anlam (TDK: yankılanım), 3) müzikte elektriksiz çalgı ve çalış biçimi (akustik gitar, akustik konser), 4) yapı akustiği: binada ses yalıtımı, ses yutumu ve yankılanma süresinin tasarımı. Bu sayfa dördünü de açıklar; yapıdaki anlamı ayrıntılı ele alır.

Akustik ne demek? Anlamlar tablosu

TDK Güncel Türkçe Sözlük, akustik kelimesini Fransızca acoustique kökenli sayar ve iki Türkçe karşılığa yönlendirir. Sözlükte yer almayan müzik ve yapı anlamları da yaygın kullanımdadır.

Karıştırılan bir nokta: TDK'da ses bilimi "dildeki sesleri işlevleri açısından inceleyen dil bilimi kolu", yani fonolojidir. Akustiğin sözlükteki karşılığı ses bilimi değil, yankı bilimidir.

Akustik nedir? Fizik dalı olarak akustik

Ses, havada, suda ya da katı bir cisimde ilerleyen mekanik bir dalgadır. Havada yaklaşık 343 m/s hızla (20 °C'de) yayılır; insan kulağı kabaca 20 Hz ile 20.000 Hz arasındaki frekansları duyar. Bunun altı infrases, üstü ultrases olarak adlandırılır. Akustik bu dalgaların tamamını inceler ve birçok alt dala ayrılır: fiziksel akustik, mimari ve yapı akustiği, elektroakustik (mikrofon, hoparlör), müzik akustiği, psikoakustik (sesin algılanması), sualtı akustiği ve gürültü denetimi. Ses düzeyi logaritmik bir birim olan desibel (dB) ile ifade edilir.

Mimari akustiği bilimsel bir alan hâline getiren kişi, 1895'ten itibaren Harvard'daki Fogg konferans salonunun sorunları üzerinde çalışan fizikçi Wallace Clement Sabine'dir. Yankılanma süresini hesaplamak için bugün de kullanılan formül onun adını taşır.

Bir mekânın akustiği: "salonun akustiği iyi" ne demek?

Bir mekânın akustiği, içinde çıkan sesin nasıl dağıldığını ve ne kadar sürede söndüğünü anlatır. Sert ve paralel yüzeyli bir odada ses, akustik panel gibi yutucu bir yüzeye rastlamadan duvarlar arasında defalarca yansır; konuşma bulanıklaşır. Konser salonunda biraz uzun sönüm müziği zenginleştirir, sınıfta ise aynı süre konuşmayı anlaşılmaz yapar. Yani "iyi akustik" tek bir değer değildir, mekânın işlevine bağlıdır.

Akustik kusurlar nelerdir?

• Uzun yankılanma (çınlama): ses kaynağı sustuktan sonra ses uzun süre odada kalır.
• Yankı (eko): uzak ve sert bir yüzeyden dönen yansıma, asıl sesten ayrı ikinci bir ses olarak duyulur.
• Titreşimli yankı: iki paralel sert duvar arasında gidip gelen sesin çıkardığı hızlı, tıkırtılı çınlama.
• Odaklanma: kubbe ve iç bükey yüzeyler sesi bir noktada toplar, başka bir noktada zayıflatır.
• Yüksek arka plan gürültüsü: dışarıdan giren veya tesisattan gelen ses, konuşmayı bastırır.

Yapı akustiği: ses yalıtımı ile ses yutumu farkı

Yapıda "akustik" denince iki ayrı problem konuşulur ve en sık yapılan hata ikisini karıştırmaktır. Ayrıntılı karşılaştırma ses yalıtımı, sönümleme ve yutma farkı sayfasında; kısa özet aşağıdadır.

Akustik malzemeler de bu ayrıma göre gruplanır: yalıtım için kütle ve bağlantı kesen elemanlar, yutum için gözenekli yüzeyler, titreşen yüzeyler için sönümleyici katmanlar. Tam liste: ses yalıtım malzemeleri.

Rw ve STC: ses yalıtımının tek sayısı

Bir duvarın, camın veya pencerenin sesi ne kadar azalttığı desibel cinsinden tek bir sayıyla verilir. Avrupa ve Türkiye'de ISO 717-1'e göre hesaplanan Rw (ağırlıklı ses azaltma indisi) kullanılır; ölçülen eğri 100 ile 3150 Hz arasındaki bir referans eğriyle karşılaştırılır. ABD'de ASTM E413'e göre hesaplanan STC 125 ile 4000 Hz aralığını kullanır. İki değer çoğu zaman birbirine yakın çıkar ama hesap yöntemleri farklıdır; biri ötekine doğrudan çevrilmez. Değerlerin okunuşu: pencere ve yalıtımda değerler sözlüğü.

Yankılanma (çınlama) süresi ve Sabine formülü

Binaların Gürültüye Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik, reverberasyon veya çınlama süresini (T) ses kaynağı sustuktan sonra ses basınç seviyesinin 60 dB azalması için geçen süre olarak tanımlar. Sabine'in yaklaşık formülü şöyledir:

T = 0,161 · V / A

Burada V odanın hacmi (m³), A ise toplam ses yutma alanıdır (her yüzeyin alanı ile ses yutma katsayısının çarpımlarının toplamı, m²). Formül iki şeyi gösterir: oda büyüdükçe süre uzar; yutucu yüzey arttıkça kısalır. Birkaç küçük panelin büyük bir hacimde fark yaratmamasının sebebi budur.

Ses yutma katsayısı, αw sınıfları ve NRC

Ses yutma katsayısı (α) 0 ile 1 arasındadır: 0 sesin tamamen yansıdığını, 1 tamamen yutulduğunu gösterir. Ölçüm ISO 354'e göre çınlama odasında yapılır, ISO 11654 ise sonuçtan tek bir α_w değeri ve A-E arası bir sınıf türetir. Tavan üreticisi Ecophon'un teknik sayfası, sınıfın her zaman belirli bir montaj derinliği için verildiğini vurgular.

ABD kaynaklı ürünlerde görülen NRC, ASTM C423'e göre 250-2000 Hz arasındaki yutma katsayılarının ortalamasıdır; α_w ile aynı sayı değildir.

Akustik panel, akustik tavan ve malzemeler

Yutum için kullanılan başlıca ürünler akustik duvar paneli, akustik asma tavan, delikli gergi tavan, ahşap lata ve keçeden oluşan dekoratif duvar paneli, kalın perde ve halıdır. Çoğunun arkasında mineral yün vardır. Mineral yün üreticisi İzocam'ın ses yalıtımı ürün sayfası, cam yünü ve taş yünü ürünlerin hem ses geçişini azaltmak hem yankıyı önlemek için kullanıldığını belirtir; iki işlev için doğru kalınlık, yoğunluk ve detay ayrı ayrı seçilir.

Pencerede akustik

Cephede sesin en kolay geçtiği yer çoğu zaman penceredir. Standart bir ısıcam ısı için tasarlanır; ses için farklı kalınlıkta iki cam, akustik PVB ara katmanlı lamine cam ve daha geniş boşluk öne çıkar. Isı ile ses burada çelişebilir: ısı için ideal cam boşluğu ses için ideal olandan dardır. Cam ne olursa olsun sızdıran bir pencere contası, açık bir panjur kutusu veya havalandırma menfezi sesi içeri alır; bunlar aynı zamanda ısı köprüsü ve hava kaçağı noktalarıdır. Ayrıntı: pencere ses yalıtımı.

Akustik rapor nedir?

Akustik rapor, Türkiye'de yapı ruhsatı sürecinde istenen bir belgedir. Binaların Gürültüye Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik şunları öngörür:

• Mimari akustik raporu (Madde 5/5): ruhsata tabi yapılarda proje müellifi veya akustik uzman tarafından düzenlenir. Mekânların gürültüye hassasiyet ilişkilerini, hava doğuşlu ve darbe sesi iletim yollarını, hedeflenen sınıfa göre sınır değerleri ve bu değerleri sağlayacak yapı elemanı ile birleşim detaylarını içerir.
• Akustik proje (Madde 5/6): bodrum ve çatı arası hariç yediden fazla katlı konutlar, toplam inşaat alanı 2.000 m²'yi geçen ikiden fazla katlı konut dışı binalar, birden fazla işlevi olan binalar ve konser salonu gibi özel akustik tasarım gerektiren yapılar için akustik uzman tarafından ayrıca hazırlanır.
• Ruhsat eki (Madde 5/7): ses yalıtımı detayları, hesap veya ölçüm sonuçları, ruhsat başvurusunda mimari ve tesisat projeleriyle birlikte idareye teslim edilir.
• Tavan yutuculuğu (Madde 14/2): eğitim ve sağlık yapıları, büro binaları, lokantalar, kütüphaneler ve spor salonları gibi mekânlarda tavan kaplamasının α_w değeri en az 0,75 olmalıdır; çınlama sürelerinin hesapla sağlandığı gösterilirse bu koşul aranmaz.

Yönetmelik ayrıca yeni binalarda en az C akustik performans sınıfının sağlanmasını ister (Madde 12/3).

Müzikte akustik: akustik gitar ve elektro akustik

"Akustik" aramalarının büyük bölümü gitarla ilgilidir. Müzikte akustik çalgı, sesi elektrikle güçlendirilmeyen, sesini kendi gövdesinin titreşimiyle üreten çalgıdır; akustik gitarın içi boş gövdesi bir rezonans kutusu gibi çalışır. Elektro akustik gitar ise bu gövdeye manyetik veya piezo bir manyetik (pickup) eklenmiş hâlidir: amfisiz çalınabilir, gerektiğinde amfiye veya miksere bağlanır. "Akustik konser" ve "akustik versiyon" da şarkının elektrikli çalgılar yerine akustik çalgılarla çalındığını anlatır.

Fizikteki elektroakustik başka bir şeydir: elektrik sinyalini sese, sesi elektrik sinyaline çeviren mikrofon ve hoparlör gibi dönüştürücüleri inceleyen alt daldır.

Öteki teknik kullanımlar

Kelime, sesi araç olarak kullanan yöntemlerin adında da geçer. Tesisatta akustik dinleme ile su kaçağı tespiti, basınçlı suyun sızarken çıkardığı sesi duyarak kaçağın yerini bulur. Ofis ve konut iç mekânlarında "akustik uygulama" veya "akustik düzenleme" ifadeleri ise çoğunlukla yutucu yüzeylerle yankılanmanın azaltılmasını anlatır.

Sık sorulan sorular

Akustik nedir, kısaca?
Sesi inceleyen fizik dalıdır. Günlük dilde bir mekânın ses niteliğini ("salonun akustiği"), müzikte ise elektrikle güçlendirilmeyen çalgıyı anlatır.

Akustik panel ses yalıtımı yapar mı?
Hayır. Akustik panel oda içindeki yankıyı azaltır; komşudan veya sokaktan gelen sesi kesmek için kütle, iki katman arasında boşluk ve sızdırmazlık gerekir.

Rw değeri büyük olan daha mı iyidir?
Evet. Rw sesin ne kadar azaltıldığını gösterir; sayı büyüdükçe yalıtım artar. Camın Rw değeri pencerenin tamamının değeri değildir; doğrama, conta ve montaj sonucu sınırlar.

Akustik rapor kimden alınır?
Yönetmeliğe göre mimari akustik raporunu proje müellifi veya akustik uzman düzenler; büyük ve karma işlevli binalarda ayrıca akustik uzman tarafından akustik proje hazırlanır.

Elektro akustik ile akustik gitar arasındaki fark nedir?
İkisi de aynı gövdeyle ses üretir. Elektro akustikte ek olarak bir manyetik ve çoğu zaman bir ön yükselteç bulunur, bu sayede amfiye bağlanabilir.

İlgili sayfalar

• Ses yalıtımı, ses sönümleme ve ses yutma farkı
• Akustik panel: ne işe yarar, ne işe yaramaz?
• Pencere ses yalıtımı: hangi cam gerçekten keser?
• Ses yalıtım malzemeleri
• Asma tavan çeşitleri ve ses yalıtımı
• Alçıpan bölme duvar
• Desibel nedir?
• PVB nedir? Akustik PVB
• Taş yünü nedir?
• Isıcam
• Ürünler